FETÖ Davalarında Sendika ve Dernek Üyeliği: Delil Değeri ve Örgütlenme Özgürlüğü

Olağanüstü hal döneminde çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerle FETÖ/PDY’ye aidiyeti, iltisakı veya irtibatı olduğu değerlendirilen çok sayıda sendika, konfederasyon, dernek ve vakıf kapatılmıştır. Bu kuruluşlara üye olan kişiler hakkında yürütülen ceza ve idari dosyalarda üyelik, aleyhe delil olarak kullanılmıştır. Ancak bu kuruluşlar kapatılıncaya kadar yasal olarak faaliyet göstermiş ve üyelik, Anayasa ile güvence altına alınan örgütlenme özgürlüğünün kullanımıdır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Yalçınkaya/Türkiye kararında bu yöndeki kullanımı Sözleşme’nin 11. maddesine aykırı bulmuştur. Bu yazıda sendika ve dernek üyeliğinin FETÖ davalarındaki delil değeri anlatılmaktadır.

Kapatılan kuruluşlar

667 sayılı KHK’nın 2. maddesi ve ekli listeleri ile sonraki KHK’larla, FETÖ/PDY’ye aidiyeti, iltisakı veya irtibatı olduğu değerlendirilen özel öğretim kurumları, vakıflar, dernekler, sendikalar, federasyonlar ve konfederasyonlar kapatılmış, malvarlıkları Hazine’ye veya Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir. Bu kapatmalar, kanun hükmünde kararname ile doğrudan yapılmıştır. Kapatma işlemine karşı kuruluşlar adına OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonu’na başvuru yolu öngörülmüştür.

Kapatma kararı, kuruluşun kapatma tarihine kadar hukuka aykırı faaliyet gösterdiği anlamına gelmez; kuruluş kapatılıncaya kadar ilgili kanunlar uyarınca kurulmuş ve denetlenmiş bir tüzel kişidir. Bu nokta, üyelerin cezai sorumluluğu bakımından belirleyicidir.

Anayasal güvence

Anayasa’nın 33. maddesi dernek kurma, 51. maddesi ise sendika kurma ve sendikaya üye olma hakkını güvence altına alır. 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu, kamu görevlilerine sendika üyeliği hakkını tanır. Yasal olarak kurulmuş ve faaliyet gösteren bir sendikaya üye olmak, bu hakkın olağan kullanımıdır. Sendika üyeliğinin, sendikanın yıllar sonra kapatılması nedeniyle geriye dönük olarak suç delili sayılması, kanunilik ve öngörülebilirlik ilkeleri bakımından sorun yaratır.

Yargıtay’ın yaklaşımı

Yargıtay, kapatılan sendika veya derneğe üyeliğin tek başına örgüt üyeliği için yeterli olmadığını kabul etmiştir. Örneğin örgütle iltisaklı sendikaya yardım kastıyla üye olunduğuna ve bankaya talimat doğrultusunda para yatırıldığına dair şüpheden uzak delil bulunmayan bir dosyada, mahkûmiyet hükmü hukuka aykırı bulunmuştur (Yargıtay 3. CD, 03.06.2024, E.2022/2230, K.2024/7372). Bununla birlikte, bu üyelik örgüt hiyerarşisine bağlılığı gösteren diğer delillerle birlikte değerlendirildiğinde kişinin örgütle ilişkisinin süresini ve yoğunluğunu destekleyen bir olgu olarak kullanılmıştır. Yargıtay uygulamasında özellikle şu durumlar ayrıca önemsenmiştir:

• Üyeliğin, örgüt liderinin çağrısı üzerine ve bu çağrıya uyma amacıyla başlatılması veya sürdürülmesi,
• 17-25 Aralık 2013 sonrasında, başka sendikalara geçiş imkânı varken örgüt talimatı doğrultusunda üyeliğin sürdürülmesi,
• Kuruluşta yöneticilik veya temsilcilik yapılması,
• Kuruluşun örgütsel faaliyetlerin finansmanı, toplantı yeri veya haberleşme aracı olarak kullanılması.

Bu durumlar bulunmadığında, yalnızca üyelik kaydına dayanılarak örgütsel bağ kurulması isabetli değildir. Delillerin birlikte değerlendirilmesine ilişkin ölçüt için FETÖ Üyeliğinde Süreklilik, Çeşitlilik ve Yoğunluk yazısına bakılabilir.

AİHM Yalçınkaya kararı ve 11. madde

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, 26.09.2023 tarihli Yalçınkaya/Türkiye kararında başvurucunun kapatılmadan önce yasal olarak faaliyet gösteren bir sendika ve derneğe üyeliğinin, mahkûmiyete destek delil olarak kullanıldığını tespit etmiştir. Mahkeme, ulusal mahkemelerin bu kuruluşların o tarihteki yasal niteliğini ve üyeliğin örgütlenme özgürlüğünün kullanımı olduğunu dikkate almadığını belirtmiş ve Sözleşme’nin 11. maddesinin ihlal edildiğine karar vermiştir.

Kararın bu kısmından şu sonuç çıkar: Yasal bir kuruluşa üyelik, ancak o üyeliğin kendisinin suç işleme amacına hizmet ettiği somut olarak gösterilirse aleyhe değerlendirilebilir. Aksi hâlde hakkın kullanımı ceza sorumluluğunun dayanağı yapılamaz. Ayrıntılar için AİHM Yalçınkaya Kararı yazısına bakılabilir.

İdari dosyalarda sendika ve dernek üyeliği

Sendika veya dernek üyeliği, kamu görevinden çıkarma ve güvenlik soruşturması gibi idari işlemlerde de “irtibat veya iltisak” göstergesi olarak kullanılmıştır. İdari işlemde ceza davasındaki kadar yüksek bir ispat ölçüsü aranmaz; ancak işlemin somut ve kişiye özgü olgulara dayanması gerekir. Yalnızca kapatılan bir sendikaya üyeliğe dayanan ihraç işlemlerinde, üyeliğin tarihi, kişinin başka bir örgütsel bağının bulunmaması ve üyeliğin olağan sendikal faaliyetten ibaret olması idari davada ileri sürülür.

Sendikal hakların korunması

Sendika üyeliği nedeniyle bir kişiye ayrımcılık yapılması veya sendikal hakların kullanımının engellenmesi, TCK 118 kapsamında ayrı bir suç oluşturabilir. Bu suç, hukuka uygun olarak faaliyet gösteren sendikalar bakımından korunur. Ayrıntılar için Sendikal Hakların Kullanılmasının Engellenmesi (TCK 118) yazısına bakılabilir.

Savunmada sunulabilecek bilgi ve belgeler

Sendika veya dernek üyeliği iddiası karşısında şu bilgi ve belgeler savunmayı destekler:

• Üyelik başvurusunun ve sona ermesinin tarihleri,
• Üyeliğin nedeni (işyerinde yetkili sendika olması, toplu sözleşme ikramiyesi, iş arkadaşlarının tercihi gibi),
• Kişinin sendikada veya dernekte görev üstlenip üstlenmediği,
• Aidat dışında maddi katkı bulunup bulunmadığı,
• 17-25 Aralık 2013 sonrasında üyelikten ayrılma veya başka sendikaya geçme,
• Kuruluşun o tarihte kamu kurumlarıyla yürüttüğü olağan faaliyetler (toplu sözleşme görüşmeleri, resmî yazışmalar).

Bu bilgiler, üyeliğin olağan sendikal veya derneksel faaliyetten ibaret olduğunu, örgüt talimatıyla bağlantısı bulunmadığını göstermeye yöneliktir.

Yöneticilik ve aktif görev

Kapatılan bir sendika veya dernekte yöneticilik yapmış olmak, salt üyelikten farklı değerlendirilir. Yöneticilik, kişinin kuruluşun faaliyetlerine yön verdiğini gösterir. Ancak yöneticilik de tek başına örgüt üyeliği değildir. Kuruluşun örgütsel amaçla kullanıldığı, yöneticinin bunu bildiği ve bu yönde faaliyette bulunduğu ayrıca gösterilmelidir. Yasal bir sendikanın olağan yöneticilik faaliyetleri (toplu sözleşme görüşmeleri, üye işlemleri, eğitim programları) örgütsel faaliyet sayılamaz.

Kapatma kararının üyelik ilişkisine etkisi

667 sayılı KHK ve sonraki OHAL KHK’ları ile kapatılan sendika ve derneklerin tüzel kişiliği sona ermiş, üyelik ilişkileri de kapatma tarihinde kendiliğinden bitmiştir. Bu nedenle kapatma tarihinden sonraki bir dönem için kişinin “üyeliğini sürdürdüğü” iddiası, kuruluşun hukuken var olmadığı göz önüne alındığında anlam taşımaz. Bu tarihten sonra aynı kişilerle örgütsel toplantılar yapıldığı iddia ediliyorsa bu, sendika veya dernek üyeliği değil, ayrı bir örgütsel faaliyet olarak somut delillerle ispat edilmelidir.

Kapatma kararından önceki üyelik dönemi bakımından ise kuruluşun o tarihte yasal olarak faaliyet gösterdiği unutulmamalıdır. Kuruluşun sonradan kapatılmış olması, önceki dönemde üye olanların bu üyeliği örgütsel amaçla edindiği anlamına gelmez.

Aidat ödemeleri ve bağışlar

Sendika ve dernek üyelerinin ödediği aidatlar, çoğu zaman maaştan otomatik kesinti yoluyla tahsil edilir. Kamu görevlileri bakımından aidat kesintisi, 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu çerçevesinde işveren tarafından yapılır. Bu nedenle aidat ödemesi, üyeliğin olağan bir sonucudur ve tek başına örgüte maddi destek olarak değerlendirilemez.

Aidat dışında yapılan yüksek tutarlı bağışlar ise farklı değerlendirilebilir. Bağışın tarihi, tutarı, kime yapıldığı ve örgütün talimatı doğrultusunda yapılıp yapılmadığı araştırılmalıdır. Örgütün himmet adı altında topladığı paralar ile olağan sendika veya dernek aidatı arasındaki ayrım, savunmada açıkça ortaya konulmalıdır. Bkz. Terörün Finansmanı (6415).

Üyeliğin başlangıç ve bitiş tarihinin belgelenmesi

Savunmada üyelik tarihlerinin doğru tespit edilmesi büyük önem taşır. Kamu görevlilerinin sendika üyelik kayıtları, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından tutulan kayıtlar ile kurumun maaş bordrolarından tespit edilebilir. Üyeliğin, yapının şiddet içeren amaçlarının toplumca anlaşılmaya başladığı dönemden sonra sona erdirildiği belgelenebiliyorsa bu durum, kastın varlığı bakımından sanık lehine bir olgu olarak ileri sürülmelidir.

Sendika üyeliği ile sendika yöneticiliği arasındaki fark

Sendika veya dernekte yöneticilik yapmak, sıradan üyelikten farklı değerlendirilebilir. Yöneticilik, kuruluşun faaliyetlerinin belirlenmesinde etkin rol oynamayı gerektirdiğinden, mahkemeler yöneticilerin kuruluşun örgütle bağlantısını bilip bilmediğini daha ayrıntılı araştırmaktadır. Bununla birlikte yöneticilik de, kuruluşun o tarihte yasal olarak faaliyet gösterdiği dönemde, tek başına örgüt üyeliğinin ispatı değildir. Yöneticinin örgütün talimatıyla hareket ettiği, kuruluşu örgütsel amaçla kullandığı ve örgütün hiyerarşik yapısına dahil olduğu somut delillerle ortaya konulmalıdır.

Üyelik kaydının doğruluğunun denetlenmesi

Bazı dosyalarda sanığın sendika üyeliği, kurum tarafından gönderilen toplu listelere dayanılarak tespit edilir. Bu listelerde kayıt hataları, isim benzerlikleri veya üyelikten çıkışın işlenmemesi gibi yanlışlıklar bulunabilir. Savunma, üyelik kaydının kaynağını, üyelik başvuru formunu ve aidat kesintilerini gösteren bordroları isteyerek kaydın doğruluğunu denetletmelidir. Kayıttaki bir hata, sanığın üyelik süresinin gerçekte daha kısa olduğunu veya hiç üye olmadığını ortaya koyabilir.

Örnek olay

Bir öğretmen 2011 yılında, okulundaki öğretmenlerin çoğunun tercih ettiği bir eğitim sendikasına üye olmuş ve 2016 yılında sendika kapatılıncaya kadar üyeliğini sürdürmüştür. Sendikada hiçbir görev üstlenmemiş, aidat dışında katkıda bulunmamıştır. Öğretmen hakkında ByLock, Bank Asya veya tanık beyanı gibi başka bir delil yoktur. Bu dosyada sendika üyeliği tek başına örgüt üyeliğini göstermez; Yalçınkaya kararı da yasal bir sendikaya üyeliğin bu şekilde kullanılmasının 11. maddeye aykırı olduğunu ortaya koymuştur. Ceza davasında beraat kararı verilmesi beklenir. İdari dosyada da işlemin tek dayanağının sendika üyeliği olması, işlemin iptali için güçlü bir gerekçedir.

Sıkça sorulan sorular

Bu yazı, 13 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay için hukuki destek alınmalıdır.