Sendikal Hakların Kullanılmasının Engellenmesi Suçu (TCK 118)

Bir fabrikada işçilerin sendikaya üye olmaya başladığını öğrenen işverenin “üyelikten ayrılmayanın işine son veririm” demesi, iş hukukunun konusu olduğu kadar ceza hukukunun da konusudur. Anayasa’nın 51. maddesi çalışanlara ve işverenlere önceden izin almaksızın sendika kurma, sendikaya üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme hakkını tanır. Türk Ceza Kanunu’nun 118. maddesi ise bu hakkın cebir veya tehditle engellenmesini suç olarak düzenler. Aşağıda suçun unsurları, işten çıkarma tehdidinin değerlendirilmesi, ispat, yargılama usulü ve iş hukukundaki sendikal tazminat ile ilişkisi anlatılmaktadır.

Kanun metni

Suçla korunan değer

Madde, Kanun’un hürriyete karşı suçlar bölümünde yer alır. Birinci fıkra, kişinin sendikaya üye olma veya olmama konusundaki bireysel özgürlüğünü korur. Bu özgürlüğün olumsuz yönü de güvence altındadır: kimse sendikaya üye olmaya zorlanamaz. İkinci fıkra ise sendikanın tüzel kişi olarak faaliyet yürütme özgürlüğünü, yani toplu sendika özgürlüğünü korur. Anayasa’nın 51. maddesi ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası çalışma sözleşmeleri bu iki yönü birlikte güvenceye alır.

Suçun unsurları

Birinci fıkra: bireysel sendika özgürlüğüne müdahale. Fail, mağduru belirli bir sendikal davranışa zorlamak amacıyla cebir veya tehdit kullanır. Kanun bu davranışları şöyle sayar:

• Sendikaya üye olmak veya olmamak,
• Sendikanın faaliyetlerine katılmak veya katılmamak,
• Sendikadan ayrılmak,
• Sendika yönetimindeki görevden ayrılmak.

Cebir, mağdurun vücuduna yönelik fiziksel güç kullanımıdır. Tehdit ise mağdurun kendisinin veya yakınının hayatına, vücut bütünlüğüne, malvarlığına ya da başka bir değerine yönelik bir kötülüğün gerçekleştirileceğinin bildirilmesidir. İşten çıkarma, kıdem veya prim kaybı gibi ekonomik sonuçlarla korkutma da somut olayın özelliklerine göre tehdit niteliğinde değerlendirilebilir.

İkinci fıkra: sendikanın faaliyetlerinin engellenmesi. Bu fıkra bireyi değil sendika tüzel kişiliğinin faaliyetlerini korur. Toplantının cebren dağıtılması, sendika temsilcilerinin işyerine girişinin hukuka aykırı biçimde engellenmesi veya sendika bürosunun faaliyetinin zorla durdurulması bu kapsamda değerlendirilebilir. Bu fıkrada cebir ve tehdit dışında “hukuka aykırı başka bir davranış” da yeterlidir. Örneğin sendika ilan panosunun sökülmesi veya üyelik formlarının toplatılarak imha edilmesi gibi davranışlar bu kapsamda tartışılabilir.

Kast. Fail, mağduru sendikal bir davranışa zorlamak veya sendikanın faaliyetini engellemek amacıyla hareket etmelidir. Amaç sendikal haklarla ilgili değilse fiil genel tehdit veya kasten yaralama hükümlerine göre değerlendirilir.

İşten çıkarma tehdidi ne zaman suç olur?

İşverenin fesih hakkı vardır ve bu hakkın kullanılacağını söylemek kural olarak tehdit değildir. Ancak fesih, sendikal bir davranışa zorlamak için bir baskı aracı olarak kullanılıyorsa durum değişir. Burada belirleyici olan, işten çıkarma ile sendikal tercih arasında kurulan bağdır. “Performansınız düşerse işten çıkarılırsınız” sözü sendikal hakla ilgili değildir. “Sendikadan istifa belgesini notere onaylatıp getirmeyen işe gelmesin” sözü ise doğrudan sendikal tercihe yöneliktir.

Uygulamada baskı çoğu zaman tek bir cümleyle değil, bir dizi davranışla ortaya çıkar: üye işçilerin tek tek odaya çağrılması, istifa dilekçesi şablonlarının dağıtılması, noter masraflarının işverence karşılanması, istifa etmeyenlerin vardiya veya görev yerlerinin değiştirilmesi. Mahkeme bu davranışları bir bütün olarak değerlendirir.

Fail ve mağdur

Suçu herkes işleyebilir. Uygulamada en sık karşılaşılan durum işverenin veya işveren vekilinin işçilere baskı uygulamasıdır. Bununla birlikte bir sendikanın yöneticisinin işçiyi rakip sendikadan ayrılmaya zorlaması da aynı suçu oluşturabilir. Mağdur, sendikal hakkı engellenen gerçek kişidir; ikinci fıkrada ise sendikanın kendisi de suçtan zarar görendir ve davaya katılabilir.

Kamu görevlilerinin sendikal hakları da aynı koruma altındadır. Bir kurum amirinin memurları kamu görevlileri sendikasından ayrılmaya tehditle zorlaması TCK 118 kapsamında değerlendirilir.

Birden fazla işçiye karşı işlenmesi

Fail tek bir hareketle birden fazla işçiyi sendikadan ayrılmaya zorlarsa TCK 43/2 uyarınca aynı suçun birden fazla kişiye karşı tek fiille işlenmesi söz konusu olur ve ceza artırılır. Farklı zamanlarda aynı suç işleme kararıyla tekrarlanan baskılar ise zincirleme suç hükümlerine göre değerlendirilebilir.

TCK 119’daki ortak hüküm, silahla veya birden fazla kişi tarafından birlikte işlenme gibi hâllerde cezanın bir kat artırılmasını öngörür; ancak bu hüküm saydığı suçlar arasında sendikal hakların engellenmesine yer vermez. Bu nedenle TCK 118 bakımından TCK 119’daki artırım uygulanmaz. Fiil sırasında yaralama gerçekleşirse kasten yaralama suçu ayrıca değerlendirilir.

Örnek olaylar

Toplu istifa baskısı. Bir tekstil fabrikasında işçilerin çoğunluğu aynı hafta içinde sendikaya üye olur. Üretim müdürü işçileri gruplar hâlinde toplantı salonuna çağırır, hazır istifa dilekçelerini dağıtır ve imzalamayanların sözleşmelerinin ay sonunda feshedileceğini söyler. Bu olayda tehdit doğrudan sendikadan ayrılmaya yöneliktir ve TCK 118/1 oluşur. Fiil tek toplantıda birden fazla işçiye karşı işlendiğinden TCK 43/2 de uygulanır.

Sendika temsilcisinin işyerine alınmaması. İşveren, sendika temsilcisinin işyerine girişini güvenlik görevlileri aracılığıyla zorla engeller ve temsilciyi kapıdan iter. Burada sendikanın faaliyeti cebirle engellenmiştir; fiil ikinci fıkra kapsamında değerlendirilir ve sendika davaya katılabilir.

Salt görüş açıklaması. İşveren, işçilerle yaptığı toplantıda sendikanın şirkete zarar vereceğini düşündüğünü söyler, ancak herhangi bir yaptırımdan söz etmez. Cebir veya tehdit bulunmadığından suç oluşmaz; olay iş hukuku bakımından ayrıca incelenebilir.

Yargılama usulü

Şikâyet ve uzlaştırma. Suç şikâyete bağlı değildir ve CMK 253’teki uzlaştırma listesinde yer almaz. Ancak iş ve çalışma hürriyetinin ihlali (TCK 117/1) uzlaştırma kapsamındadır; bu nedenle fiilin nitelendirilmesi önemlidir.

Görevli mahkeme. Her iki fıkradaki suç asliye ceza mahkemesinin görev alanındadır.

Dava zamanaşımı. Her iki fıkrada da üst sınır beş yılı aşmadığından zamanaşımı sekiz yıldır (TCK 66/1-e).

Tutuklama. Birinci fıkrada üst sınır iki yıl olduğundan tutuklama kararı verilemez (CMK 100/4). İkinci fıkrada üst sınır üç yıl olduğundan bu yasak uygulanmaz.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması. Hükmedilecek ceza çoğunlukla iki yılın altında kalacağından HAGB gündeme gelir. 7589 sayılı Kanun sonrası HAGB için zararın giderilmesi de şarttır. Aşağıdaki Yargıtay kararında da işten çıkarılan işçilerin zararının giderilmemiş olması HAGB’ye yer verilmemesinin gerekçesi olmuştur.

İspat

Bu suçta en sık kullanılan deliller işçilerin tanık beyanları, toplantı veya görüşme sırasında alınmış ses kayıtları, şirket içi yazışmalar, noter istifa kayıtları ve işten çıkarma tarihleridir. Sendika üyeliğinin e-Devlet üzerinden yapıldığı ve istifaların da aynı sistemden takip edilebildiği düşünüldüğünde, toplu istifaların belirli bir günde yoğunlaşması güçlü bir karine oluşturabilir. İşçinin işyerinde gizlice kaydettiği konuşmanın delil değeri ise hukuka aykırı delil tartışmasıyla birlikte değerlendirilir; kaydın, işçinin kendisine yönelik bir suçu belgelemek amacıyla ve başka türlü ispat imkânı bulunmadığında yapılmış olması değerlendirmede dikkate alınır.

İş hukuku bakımından sonuçlar

Sendika üyeliği veya sendikal faaliyete katılma nedeniyle işten çıkarılan işçi, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 25. maddesi uyarınca sendikal tazminat isteyebilir. Kanun, sendikal nedenle feshedilen işçi için bir yıllık ücretinden az olmamak üzere sendikal tazminat öngörür. İşçi işe iade davası da açabilir; sendikal nedene dayalı işe iade davasında işyerinde çalışan işçi sayısı ve kıdem şartı aranmaz. Ceza davası ile işçinin işe iade veya tazminat davası birbirinden bağımsız yürür; birinin sonucu diğerinin açılmasına engel olmaz. Ancak ceza mahkemesinde sabit görülen olgular, iş mahkemesinde güçlü bir delil olarak kullanılabilir.

Yargıtay kararı

Yargıtay 4. Ceza Dairesi, fabrika işçilerine işten çıkarılacakları yönünde telkinde bulunan ve bir kısım işçiyi işten çıkararak diğerlerinin sendika üyeliğinden ayrılmasını sağlamaya çalışan sanık hakkındaki mahkûmiyet hükmünü onamıştır:

Daire ayrıca, eylemin tek hareketle birden fazla kişiye karşı işlenmesine rağmen TCK 43’ün uygulanmadığını tespit etmiş; ancak aleyhe temyiz bulunmadığından bu nedenle bozma yapılamayacağını belirtmiştir. Kararda, işten çıkarılan işçilerin zararı bulunduğu gözetilerek hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına yer verilmemesi de isabetli bulunmuştur.

Sendikadan istifaya zorlama: Yargıtay uygulaması

İşverenin veya yöneticilerin işçiyi sendika üyeliğinden ayrılmaya zorlaması, TCK m. 118/1’in en sık karşılaşılan görünümüdür. Yargıtay, bu tür dosyalarda baskının cebir veya tehdit niteliğine ulaşıp ulaşmadığını ve kimin hangi fiili gerçekleştirdiğini ayrı ayrı incelemektedir.

Yargıtay 18. Ceza Dairesi, işçilere sendikadan istifa etmeleri yönünde baskı yapılmasına ilişkin dosyada eylemin TCK m. 118/1 kapsamında suç oluşturduğunu kabul etmiştir. İlk derece mahkemesinin beraat hükmü, tebliğnameye uygun olarak, oy birliğiyle bozulmuştur:

Yargıtay 18. Ceza Dairesi, 27.10.2015 tarihli, E. 2015/16822, K. 2015/9321 sayılı kararı

Aynı Daire, birden fazla sanığın yargılandığı başka bir dosyada suçun unsurlarını ayrıntılı biçimde açıklamıştır. Kararda cebir ve tehdit kavramları tanımlanmış ve TCK m. 118’deki suçun bir tehlike suçu olduğu belirtilmiştir. Bu nedenle işçinin sendikadan fiilen ayrılmış olması aranmaz; cebir veya tehditle zorlama yeterlidir. Sanıkların bir kısmı hakkındaki mahkûmiyet hükümleri onanmış, bir sanık hakkındaki hüküm TCK m. 43/2’nin aleyhe uygulanması ve adli para cezasının hesaplanması yönünden düzeltilerek onanmıştır. Azmettirme iddiası bulunan iki sanık bakımından ise delillerin yetersizliği ve gerekçe eksikliği nedeniyle hükümler bozulmuştur. Karar tebliğnameye kısmen uygun olarak oy birliğiyle verilmiştir:

Yargıtay 18. Ceza Dairesi, 04.10.2017 tarihli, E. 2016/13672, K. 2017/10255 sayılı kararı

Bu kararlar ışığında uygulamada şu hususlar öne çıkar:

• Suç tehlike suçu olduğundan, işçinin baskıya rağmen sendikada kalmaya devam etmesi suçun oluşmasını engellemez.
• Birden fazla işçiye yönelik baskıda zincirleme suç hükümleri gündeme gelir. TCK m. 43/2 uyarınca aynı fiille birden fazla kişiye karşı işlenen suçta ceza artırılır.
• İşveren veya üst yönetici azmettirici olarak yargılanıyorsa, talimatın verildiği somut delillerle gösterilmelidir. Yalnızca hiyerarşik konum azmettirme için yeterli kabul edilmez.
• İstifa dilekçelerinin aynı gün, aynı yazı tipiyle ve toplu olarak hazırlanması, noter kayıtları, e-Devlet üzerinden yapılan üyelik bildirimleri ve tanık anlatımları ispatta belirleyicidir.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

TCK 118, sendikaya üye olma, faaliyetlere katılma ve sendikadan ayrılma özgürlüğünü cebir ve tehdide karşı korur. İşten çıkarma baskısıyla işçilerin sendikadan ayrılmaya zorlanması bu suçun tipik örneğidir. Suç şikâyete bağlı değildir; işçinin iş hukukundan doğan sendikal tazminat ve işe iade hakları da ceza davasından bağımsız olarak varlığını sürdürür.

İlgili yazılar: Siyasi Hakların Kullanılmasının Engellenmesi Suçu (TCK 114), İş ve Çalışma Hürriyetinin İhlali Suçu (TCK 117): Cezası ve Unsurları, Haberleşmenin Engellenmesi Suçu (TCK 124): Unsurları, Cezası ve Şikâyet Şartı, İnanç, Düşünce ve Kanaat Hürriyetinin Kullanılmasını Engelleme (TCK 115)

Mevzuat: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.