Ayırt Etme Gücü (TMK 13): Tanımı, Tespiti ve Ehliyetsizlik Nedeniyle İptal Davası

Bir kişinin yaptığı satış, bağış, vasiyet veya borçlanma işleminin hukuken geçerli olabilmesi için o kişinin işlem anında ne yaptığını anlayabilecek durumda olması gerekir. Türk Medeni Kanunu bu yeteneği “ayırt etme gücü” olarak adlandırır ve fiil ehliyetinin temel unsurlarından biri sayar. Uygulamada ayırt etme gücü tartışması özellikle ileri yaştaki veya ağır hastalığı bulunan bir kişinin ölümünden kısa süre önce yaptığı tapu devirlerinde ve vasiyetnamelerde karşımıza çıkar. Mirasçılar, murisin işlem tarihinde ayırt etme gücünden yoksun olduğunu ileri sürerek tapu iptali veya vasiyetnamenin iptali davası açar.

Bu yazıda ayırt etme gücünün kanuni tanımı, nisbi niteliği, yokluğunun hukuki sonucu, mahkemede nasıl tespit edildiği ve ehliyetsizlik nedeniyle açılan iptal davalarının özellikleri ele alınmaktadır. Fiil ehliyetinin diğer unsurları olan erginlik ve kısıtlı olmama ile sınırlı ehliyetsizlerin durumu ise Fiil Ehliyeti: Tam Ehliyetliler, Sınırlı Ehliyetsizler ve Hukuki İşlemlerin Geçerliliği (TMK 9-16) yazımızda ayrıca incelenmiştir.

Kanun metni

Ayırt etme gücünün tanımı ve unsurları

Kanun ayırt etme gücünü olumsuz bir yöntemle tanımlamıştır. TMK m. 13, ayırt etme gücüne sahip olanları saymak yerine, bu güçten yoksun olmanın sebeplerini belirtmekte ve bu sebeplerden biri bulunmayan herkesi ayırt etme gücüne sahip kabul etmektedir. Bu yaklaşımın sonucu, her insanın kural olarak ayırt etme gücüne sahip sayılmasıdır.

Doktrinde ayırt etme gücünün iki unsurdan oluştuğu kabul edilir:

• Anlama ve değerlendirme unsuru: Kişinin yaptığı işlemin anlamını, sebeplerini ve doğuracağı sonuçları kavrayabilmesidir. Bir taşınmazı satan kişinin, mülkiyetin karşı tarafa geçeceğini ve karşılığında bedel alacağını anlayabilmesi bu unsurla ilgilidir.
• İrade unsuru: Kişinin bu değerlendirmeye uygun olarak serbestçe karar verebilmesi ve başkalarının yönlendirmesine karşı koyabilmesidir. İşlemin anlamını kavrayan ama ağır bir bağımlılık veya hastalık nedeniyle iradesini yönetemeyen kişide de ayırt etme gücü bulunmayabilir.

Her iki unsurun birlikte bulunması gerekir. Yalnızca anlama yeteneği bulunan ancak iradesini serbestçe oluşturamayan bir kişi, akla uygun biçimde davranma yeteneğine sahip sayılmaz.

Ayırt etme gücünü ortadan kaldıran sebepler

TMK m. 13’te sayılan sebepler şunlardır:

1. Yaş küçüklüğü: Kanun belirli bir yaş sınırı koymamıştır. Bir çocuğun ayırt etme gücüne sahip olup olmadığı, yaptığı işlemin niteliğine göre belirlenir. Harçlığıyla kırtasiye alan bir ilkokul öğrencisi bu işlem bakımından ayırt etme gücüne sahip olabilir; aynı çocuğun bir taşınmaz satışının sonuçlarını kavraması ise beklenemez.
2. Akıl hastalığı: Kişinin gerçeklik algısını ve karar verme yeteneğini etkileyen sürekli ruhsal bozukluklardır. İleri evre demans ve Alzheimer hastalığı uygulamada en sık rastlanan örneklerdir.
3. Akıl zayıflığı: Doğuştan veya sonradan ortaya çıkan zihinsel gelişim yetersizlikleridir.
4. Sarhoşluk: Alkol veya uyuşturucu madde etkisiyle ortaya çıkan geçici bilinç bozukluğudur.
5. Benzeri sebepler: Yüksek ateş, ağır ilaç etkisi, narkoz, ileri derecede uyku hâli, şiddetli şok gibi kişinin akla uygun davranma yeteneğini geçici veya sürekli olarak ortadan kaldıran diğer durumlar bu kapsamdadır.

Bu sebeplerden birinin bulunması tek başına yeterli değildir. Ayrıca bu sebebin, kişinin akla uygun davranma yeteneğini somut işlem bakımından ortadan kaldırmış olması gerekir. Hafif düzeyde unutkanlığı olan veya tedavi altında dengede tutulan bir ruhsal hastalığı bulunan kişi, birçok işlem bakımından ayırt etme gücüne sahip olabilir.

Ayırt etme gücünün nisbi niteliği

Ayırt etme gücü “var” ya da “yok” şeklinde soyut olarak değerlendirilmez. Kişinin belirli bir zamanda, belirli bir işlem bakımından ayırt etme gücüne sahip olup olmadığına bakılır. Bu ilke iki yönlüdür:

• İşlem bakımından nisbilik: Basit ve günlük bir alışveriş için yeterli olan anlama yeteneği, karmaşık bir şirket hissesi devri, ipotek tesisi veya vasiyetname düzenlenmesi için yeterli olmayabilir. İşlem ne kadar önemli ve karmaşıksa, aranan yetenek düzeyi de o kadar yüksektir.
• Zaman bakımından nisbilik: Ayırt etme gücü işlemin yapıldığı ana göre değerlendirilir. Bazı hastalıklarda kişi dönem dönem iyileşip yeniden kötüleşebilir. Hastalığın sakin döneminde yapılan bir işlem, bu dönemde kişinin ayırt etme gücüne sahip olduğu ispat edilirse geçerli olabilir. Buna karşılık genel olarak sağlıklı olan bir kişinin, ağır sarhoşluk veya narkoz etkisinde yaptığı işlem geçersiz olabilir.

Bu nedenle mahkemeler, bir kişinin yıllar önce aldığı bir teşhise veya ölümünden çok sonra düzenlenen belgelere değil, işlem tarihindeki zihinsel durumuna odaklanır.

Ayırt etme gücü bulunmayan kişinin işlemlerinin sonucu

TMK m. 15 uyarınca ayırt etme gücü bulunmayan kişinin fiilleri hukuki sonuç doğurmaz. Bu kişinin yaptığı satış, bağış, kefalet, borç ikrarı veya vekâletname, baştan itibaren kesin olarak hükümsüzdür. Bu hükümsüzlük şu özellikleri taşır:

• Yasal temsilcinin sonradan onay vermesiyle işlem geçerli hâle gelmez. Ayırt etme gücüne sahip küçük ve kısıtlıların askıda olan işlemlerinden farkı budur.
• Hükümsüzlük herkes tarafından ileri sürülebilir ve hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınır.
• İşlemin karşı tarafının iyiniyetli olması, yani işlem yaptığı kişinin ayırt etme gücünden yoksun olduğunu bilmemesi sonucu değiştirmez. Ehliyetsizlik hâlinde iyiniyet korunmaz.
• İşlem gereğince verilen şeyler, sebepsiz zenginleşme veya istihkak hükümlerine göre geri istenebilir.

Kesin hükümsüzlük ile askıda hükümsüzlük arasındaki fark Mutlak Butlan, Nispi Butlan ve Yokluk: Sözleşmenin Geçersizliği ve Sonuçları yazımızda daha geniş olarak açıklanmıştır.

TMK m. 15’teki “kanunda gösterilen ayrık durumlar” ifadesi, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin bazı fiillerine kanunun yine de sonuç bağladığı hâlleri ifade eder. Bunların en önemlisi haksız fiil sorumluluğudur.

Haksız fiil sorumluluğu: hakkaniyet ve geçici kayıp

Ayırt etme gücü bulunmayan kişi kural olarak kusurlu sayılamayacağından haksız fiil sorumluluğu doğmaz. Ancak Türk Borçlar Kanunu iki önemli istisna öngörür:

• Hakkaniyet sorumluluğu (TBK m. 65): Hakkaniyet gerektiriyorsa hâkim, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin verdiği zararın tamamen veya kısmen giderilmesine karar verir. Hâkim bu değerlendirmede özellikle tarafların ekonomik durumunu dikkate alır. Varlıklı bir akıl hastasının yoksul bir kişiye verdiği zarar, hakkaniyet gereği kısmen de olsa tazmin ettirilebilir.
• Geçici kayıp (TBK m. 59): Ayırt etme gücünü geçici olarak kaybeden kişi, bu sırada verdiği zararları gidermekle yükümlüdür. Kişi ancak ayırt etme gücünü kaybetmede kusuru olmadığını ispat ederse sorumluluktan kurtulur. İsteyerek alkol alıp sarhoş olan ve bu hâlde başkasının aracına zarar veren kişi sorumluluktan kurtulamaz; bilgisi dışında içeceğine ilaç katılan kişi ise kusursuzluğunu ispat ederek kurtulabilir.

Ayırt etme gücünün ispatı

Ayırt etme gücü bakımından temel ilke, kişinin bu güce sahip olduğunun asıl olmasıdır. TMK m. 13’ün olumsuz tanım yöntemi bu sonucu doğurur. Dolayısıyla bir işlemin ayırt etme gücü yokluğu nedeniyle geçersiz olduğunu ileri süren taraf, bu iddiasını ispat etmek zorundadır.

Bu kuralın önemli bir istisnası vardır. Kişinin sürekli bir akıl hastalığı içinde olduğu ispat edilmişse, işlem tarihinde ayırt etme gücüne sahip olduğu yönünde bir karine kalmaz. Bu durumda işlemin geçerli olduğunu savunan taraf, işlemin hastalığın sakin bir döneminde yapıldığını ispat etmelidir. Küçük yaştaki çocuklar bakımından da benzer bir yaklaşım uygulanır.

Mahkemede kullanılan deliller

Ayırt etme gücü hukuki bir kavram olmakla birlikte, tespiti tıbbi bilgi gerektirir. Bu nedenle mahkemeler bilirkişi incelemesine başvurur. Uygulamada en sık kullanılan deliller şunlardır:

• Adli Tıp Kurumu raporu: İlgili ihtisas kurulu, kişinin işlem tarihindeki ruhsal durumunu tüm tıbbi belgeler ışığında değerlendirir. Kişi hayattaysa muayene edilir; ölmüşse geriye dönük değerlendirme yapılır.
• Hastane kayıtları ve epikriz raporları: İşlem tarihinden önce ve sonra alınan tedavilere ilişkin belgeler, hastalığın seyrini gösterir.
• Reçete ve ilaç kayıtları: Kullanılan ilaçların niteliği, kişinin zihinsel durumuna ilişkin önemli ipuçları verir.
• Engelli sağlık kurulu raporları ve vesayet dosyaları: Kısıtlama veya bakım ihtiyacı için alınmış raporlar delil olarak değerlendirilir.
• Tanık beyanları: Komşular, bakıcılar ve aile üyelerinin kişinin günlük davranışlarına ilişkin anlatımları, tıbbi delilleri destekleyici niteliktedir.
• Tapu veya noter işlemine katılanların beyanları: İşlemde hazır bulunan tapu memuru, noter veya tanıkların gözlemleri dinlenebilir.

Yargıtay uygulamasında, tanık beyanlarına veya genel nitelikteki doktor raporlarına dayanılarak ayırt etme gücü hakkında sonuca gidilmesi bozma sebebi sayılmaktadır. İşlem tarihine özgü bir tıbbi değerlendirme yapılmadan verilen karar eksik incelemeye dayanır.

Noter veya tapu memurunun gözlemi yeterli midir?

Uygulamada en sık karşılaşılan savunma, işlemin noter veya tapu müdürlüğünde yapıldığı ve görevlinin kişiyle konuştuğu yönündedir. Bu gözlem önemli bir delil olmakla birlikte tek başına belirleyici değildir. Noter veya tapu memuru tıbbi bir değerlendirme yapmaz; kısa süreli bir görüşmede kişinin ağır bir zihinsel bozukluğu fark edilmeyebilir. Bazı noterlik işlemlerinde, özellikle ileri yaştaki kişilerin vasiyetnamelerinde, işlem öncesinde doktor raporu istenmesi bu nedenle tavsiye edilir. İşlem tarihine yakın tarihte alınmış bir psikiyatri raporu, ileride çıkabilecek uyuşmazlıklarda işlemin geçerliliğini savunacak taraf için güçlü bir delildir.

Ehliyetsizlik nedeniyle iptal davaları

Ayırt etme gücü yokluğu, farklı türdeki işlemler bakımından farklı dava türleriyle ileri sürülür.

Sağlararası işlemler ve tapu iptali

Ayırt etme gücü bulunmayan kişinin yaptığı taşınmaz satışı veya bağışı kesin hükümsüz olduğundan, bu işleme dayanan tapu kaydı yolsuz tescil niteliğindedir. Kişinin kendisi, yasal temsilcisi veya ölümünden sonra mirasçıları tapu iptali ve tescil davası açabilir. Bu davanın en önemli özelliği, kesin hükümsüzlüğün zamanla düzelmemesi nedeniyle herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye bağlı olmamasıdır.

Taşınmaz iyiniyetli bir üçüncü kişiye devredilmişse, üçüncü kişinin tapu siciline güven ilkesinden (TMK m. 1023) yararlanıp yararlanamayacağı ayrıca değerlendirilir. Bu durumda tapu iptali mümkün olmasa bile, işlemin tarafı olan kişiye karşı tazminat istenebilir. Tapu iptal davasının genel usulü, görevli mahkemesi ve harç durumu Tapu İptal ve Tescil Davası: Sebepleri, Süresi, Görevli Mahkeme ve Harç yazımızda ele alınmıştır.

Ölüme bağlı tasarruflar

Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve on beş yaşını doldurmuş olmak gerekir (TMK m. 502). Miras sözleşmesi için ise ayrıca ergin olmak ve kısıtlı bulunmamak aranır (TMK m. 503). Tasarruf ehliyeti bulunmayan bir sırada yapılan ölüme bağlı tasarruf, TMK m. 557/1 uyarınca iptal davasına konu olabilir.

Sağlararası işlemlerden farklı olarak, vasiyetnamenin iptali davası sürelere bağlıdır. TMK m. 559 uyarınca dava, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamenin açılmasından itibaren iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl içinde açılmalıdır. Hükümsüzlük ise def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Vasiyetname türleri ve iptal sebepleri Vasiyetname Nasıl Yapılır? Resmî, El Yazılı ve Sözlü Vasiyetname, İptal Sebepleri ve Süreleri yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Kısıtlama ile ayırt etme gücü arasındaki ilişki

Kısıtlama kararı ile ayırt etme gücü yokluğu aynı şey değildir. Akıl hastalığı nedeniyle kısıtlanan bir kişi (TMK m. 405), kısıtlama kararından sonra yaptığı işlemler bakımından zaten fiil ehliyetinden yoksundur ve bu işlemler için ayrıca ayırt etme gücü yokluğunu ispat etmeye gerek kalmaz. Ancak kısıtlama kararından önce yapılan işlemler için, işlem tarihinde ayırt etme gücünün bulunmadığının ayrıca ispatı gerekir. Kısıtlama yerine daha hafif bir koruma önlemi olan kayyım veya yasal danışman atanması da mümkündür; bu kurumlar Kayyım ve Yasal Danışman Atanması (TMK 426-429): Vesayetten Farkları yazımızda anlatılmıştır.

Güncel Yargıtay kararlarında ehliyetsizlik davaları

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin son yıllardaki kararları, ehliyetsizlik nedeniyle tapu iptali davalarında üç noktayı öne çıkarmaktadır: işlem tarihine özgü Adli Tıp Kurumu raporu, iyiniyetin işlemi kurtarmaması ve vasi tayini ile davanın birlikte yürütülmesi.

İşlem tarihine göre Adli Tıp raporu

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2023/654, K. 2024/1708, T. 29.02.2024 sayılı karara konu dosyada, 82 yaşındaki ve Alzheimer hastası olduğu ileri sürülen kişinin taşınmaz paylarını satması üzerine eşi ve çocukları, vesayet davası ile aynı gün tapu iptali davası açmıştır. Bölge adliye mahkemesi, akit tarihinde fiil ehliyetinin bulunup bulunmadığı konusunda Adli Tıp Kurumu’ndan rapor alınmadan karar verilmesini eksik inceleme saymış; vasi tayini ile dava şartı eksikliğinin giderildiğini kabul etmiştir. Yeniden yapılan yargılamada Adli Tıp Kurumu raporu doğrultusunda akit tarihinde fiil ehliyetinin bulunmadığı sonucuna varılmış ve davalar kabul edilmiştir. Karar, yaşlı bir yakının taşınmazını devrettiği öğrenildiğinde vesayet ve iptal davalarının birlikte açılmasının pratik değerini göstermektedir.

İyiniyetli ilk el korunmaz

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2024/1596, K. 2025/2154, T. 22.04.2025 sayılı kararda, Adli Tıp Kurumu 4. İhtisas Dairesi raporuyla satış tarihinde fiil ehliyeti bulunmadığı belirlenen kişiden taşınmazı doğrudan satın alan davalının, ilk el konumunda olduğu için TMK m. 1023’teki tapu siciline güven ilkesinden yararlanamayacağı kabul edilmiştir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2021/10753, K. 2022/2372, T. 23.03.2022 sayılı kararda da ayırt etme gücü bulunmayan kişinin geçerli bir iradesinin olmadığı, bu nedenle karşı tarafın iyiniyetli olmasının işlemi geçerli kılmayacağı ve bu ilkenin 11.06.1941 tarihli ve 4/21 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı’nda da benimsendiği vurgulanmıştır.

Ehliyetsizlik ile hilenin birlikte ileri sürülmesi

Adli Tıp raporu işlem tarihinde ehliyetin bulunduğunu gösterse bile dava sona ermeyebilir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2024/5709, K. 2025/368, T. 05.02.2025 sayılı kararda, işlem tarihinde fiil ehliyetinin bulunduğu raporla tespit edilmesine karşın hile (aldatma) iddiasının ispatlandığı ve bir yıllık hak düşürücü sürenin geçmediği gerekçesiyle davanın kabulü onanmıştır. Bu nedenle ehliyetsizlik davalarında, olayın elverdiği ölçüde hile ve gabin sebeplerine de terditli olarak dayanılması yerinde olur.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Yalnızca tanık beyanlarına veya işlem tarihinden çok sonra alınmış genel bir sağlık raporuna dayanmak; işlem tarihine ilişkin hastane kayıtları, ilaç listeleri ve muayene belgeleri dosyaya getirtilmelidir.
• Kişi hayattayken vesayet sürecini başlatmadan iptal davası açmak; sulh hukuk mahkemesinden vasi atanması ve husumet izni alınması gerekir.
• Taşınmaz üçüncü kişilere devredilmeden önce ihtiyati tedbir istememek; sonraki iyiniyetli malikler TMK m. 1023 ile korunabilir.
• Yalnızca ehliyetsizliğe dayanıp hile veya muris muvazaası gibi alternatif sebepleri dava dilekçesinde göstermemek.

Örnek olay

Seksen yedi yaşındaki A, ileri evre Alzheimer teşhisiyle iki yıldır tedavi görmektedir. Hastane kayıtlarında A’nın yakın aile üyelerini tanımakta güçlük çektiği ve zaman algısını yitirdiği belirtilmiştir. A, bu dönemde kendisine bakan komşusu B’ye tapu müdürlüğünde dairesini satış göstererek devretmiş, ancak tapuda gösterilen bedel ödenmemiştir. A’nın ölümünden sonra çocukları, işlem tarihinde annelerinin ayırt etme gücünden yoksun olduğunu ileri sürerek tapu iptali ve tescil davası açar.

B, devrin tapu müdürlüğünde yapıldığını ve tapu memurunun A ile konuştuğunu savunur. Mahkeme, hastane kayıtlarını ve ilaç bilgilerini toplayarak dosyayı Adli Tıp Kurumuna gönderir. Kurum, A’nın işlem tarihinde hukuki işlemin anlam ve sonuçlarını kavrayacak durumda olmadığını bildirir. Mahkeme, satışın TMK m. 15 uyarınca hükümsüz olduğuna ve tapunun mirasçılar adına tesciline karar verir. Davanın işlemden yıllar sonra açılmış olması sonucu değiştirmez.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Ayırt etme gücü yokluğuna dayanan davalarda sonucu belirleyen delil, işlem tarihine ait tıbbi kayıtlardır. Bu nedenle dava açmadan önce kişinin tedavi gördüğü hastanelerden epikriz raporları, reçete kayıtları ve varsa sağlık kurulu raporları toplanmalıdır. İşlemin tarihi, yeri ve işlemde hazır bulunan kişiler belirlenmelidir. Vasiyetnamenin iptali talep edilecekse bir yıllık sürenin öğrenme tarihinden itibaren işlediği unutulmamalıdır. İleri yaştaki bir yakınının önemli bir işlem yapacağı durumlarda ise işlem öncesinde psikiyatri raporu alınması, işlemin sonradan tartışılmasını önleyecek en etkili tedbirdir.

Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 9-16, 405, 502-503, 557-559, 1023; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 59, 65..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.