Fiil Ehliyeti: Tam Ehliyetliler, Sınırlı Ehliyetsizler ve Hukuki İşlemlerin Geçerliliği (TMK 9-16)

Bir kişinin bir daire satın alması, kredi çekmesi, kefil olması ya da kira sözleşmesi imzalaması, hukuk düzeninin o kişiye kendi işlemleriyle hak edinme ve borç altına girme yetkisi tanımasına bağlıdır. Türk Medeni Kanunu bu yetkiye fiil ehliyeti adını verir. Her insan haklara sahip olabilir; ancak her insan bu hakları kendi iradesiyle kullanamaz. On yaşındaki bir çocuğun miras yoluyla taşınmaz sahibi olması mümkündür, fakat o çocuğun bu taşınmazı tek başına satması mümkün değildir.

Bu yazıda fiil ehliyetinin tanımı ve şartları, hak ehliyetinden farkı, kanunun öngördüğü ehliyet grupları ve özellikle küçükler ile kısıtlıların yaptığı işlemlerin geçerliliği ele alınmaktadır. Fiil ehliyetinin en çok tartışılan unsuru olan ayırt etme gücü ve bu gücün yokluğuna dayanan iptal davaları ise Ayırt Etme Gücü (TMK 13): Tanımı, Tespiti ve Ehliyetsizlik Nedeniyle İptal Davası yazımızda ayrıca incelenmiştir.

Kanun metni

Hak ehliyeti ile fiil ehliyeti arasındaki fark

TMK m. 8 uyarınca her insanın hak ehliyeti vardır ve bütün insanlar hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmada eşittir. Hak ehliyeti tam ve sağ doğumla başlar, ölümle sona erer; yaş, sağlık durumu veya akıl hastalığı hak ehliyetini etkilemez. Bir bebek mirasçı olabilir, bir akıl hastası taşınmaz malik olabilir.

Fiil ehliyeti ise bu hakları kişinin kendi iradesiyle kullanabilmesi, yani kendi fiilleriyle hukuki sonuç doğurabilmesidir. Hak ehliyeti “haklara sahip olabilmeyi”, fiil ehliyeti “hakları bizzat kullanabilmeyi” ifade eder. Fiil ehliyeti bulunmayan kişinin hakları, kanunun belirlediği yasal temsilciler aracılığıyla kullanılır: küçükler için veli, kısıtlılar ve vesayet altındaki küçükler için vasi.

Fiil ehliyeti yalnızca sözleşme yapmayı kapsamaz. Doktrinde fiil ehliyeti üç alt başlıkta incelenir:

• İşlem ehliyeti: Sözleşme, vasiyet, vekâlet verme gibi hukuki işlemler yapabilme ehliyeti.
• Haksız fiil ehliyeti (sorumluluk ehliyeti): Başkasına verilen zarardan sorumlu tutulabilme ehliyeti.
• Hukuki işlem benzeri fiiller: İhtar, ihbar, temerrüde düşürme gibi kanunun sonuç bağladığı beyanlarda bulunabilme ehliyeti.

Fiil ehliyetinin şartları

TMK m. 10 üç şartı birlikte arar. Bunlardan birinin eksikliği, kişinin tam fiil ehliyetinden yoksun olması sonucunu doğurur.

1. Ayırt etme gücü

Ayırt etme gücü, kişinin akla uygun biçimde davranabilme yeteneğidir (TMK m. 13). Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk ve benzeri sebepler bu yeteneği ortadan kaldırabilir. Ayırt etme gücü işlemin niteliğine ve yapıldığı ana göre değerlendirilir. Fiil ehliyetinin olmazsa olmaz şartıdır; ayırt etme gücü bulunmayan kişi ergin ve kısıtsız olsa bile fiil ehliyetine sahip değildir.

2. Erginlik

Erginlik on sekiz yaşın doldurulmasıyla başlar (TMK m. 11/1). Kişi on sekizinci doğum gününde, başka bir işleme gerek olmaksızın ergin olur. Kanun ayrıca iki istisnai erginlik yolu tanımıştır:

• Evlenme ile erginlik: Evlenme kişiyi ergin kılar (TMK m. 11/2). On yedi yaşını doldurmuş olup yasal temsilcisinin izniyle veya on altı yaşını doldurmuş olup olağanüstü durumlarda hâkim izniyle evlenen kişi, evlenmeyle ergin olur. Evliliğin boşanma veya ölümle sona ermesi, kazanılan erginliği ortadan kaldırmaz.
• Mahkeme kararıyla ergin kılınma: On beş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir (TMK m. 12). Bu yola özellikle ticari faaliyete başlamak isteyen, kendi geçimini sağlayan veya ailesinden ayrı yaşayan küçükler başvurur. Talep küçüğün yerleşim yeri mahkemesine yapılır; mahkeme küçüğün olgunluk düzeyini ve ergin kılınmanın onun yararına olup olmadığını değerlendirir. Ergin kılınan küçük, on sekiz yaşını doldurmuş bir kişiyle aynı fiil ehliyetine sahip olur.

3. Kısıtlı olmamak

Ergin ve ayırt etme gücüne sahip bir kişi, mahkeme kararıyla kısıtlanmışsa fiil ehliyetini kaybeder. Kısıtlama sebepleri kanunda sınırlı olarak sayılmıştır: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (TMK m. 405), savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetme (TMK m. 406), belirli süreli hapis cezası (TMK m. 407) ve kişinin kendi isteği (TMK m. 408). Kısıtlama kararı ilan edildikten sonra iyiniyetli üçüncü kişilere karşı da hüküm doğurur.

Fiil ehliyeti bakımından dört grup

Kanunun sistemine göre kişiler fiil ehliyeti bakımından dört gruba ayrılır.

Tam ehliyetliler

Ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmayan kişilerdir. Bu kişiler her türlü hukuki işlemi kendi başlarına yapabilir ve haksız fiillerinden sorumludur. Toplumun büyük çoğunluğu bu gruptadır.

Tam ehliyetsizler

Ayırt etme gücü bulunmayan kişilerdir. Yaşı veya kısıtlı olup olmaması önemli değildir. TMK m. 15 uyarınca bu kişilerin fiilleri, kanundaki ayrık durumlar dışında hukuki sonuç doğurmaz. Yaptıkları işlemler kesin olarak hükümsüzdür ve yasal temsilcinin sonradan onay vermesiyle geçerli hâle gelmez. İşlemleri ancak yasal temsilcileri tarafından, onların adına yapılabilir.

Sınırlı ehliyetsizler

Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılardır. Bu kişiler işlem yapabilecek zihinsel olgunluğa sahiptir; ancak kanun onları korumak amacıyla işlemlerini yasal temsilcinin rızasına bağlamıştır. Uygulamada en çok sorun çıkaran grup budur ve aşağıda ayrıca incelenmektedir.

Sınırlı ehliyetliler

Kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla birlikte korunması gereken ergin kişilere yasal danışman atanabilir (TMK m. 429). Bu kişiler kural olarak tam ehliyetlidir; yalnızca kanunda sayılan önemli işlemlerde yasal danışmanın görüşünü almak zorundadır. Bu işlemler şunlardır: dava açma ve sulh olma, taşınmaz alım satımı ve rehni, kıymetli evrak alım satımı, olağan yönetimi aşan yapı işleri, ödünç verme ve alma, ana parayı alma, bağışlama, kambiyo taahhüdü ve kefil olma. Yasal danışman ve kayyımlık kurumları Kayyım ve Yasal Danışman Atanması (TMK 426-429): Vesayetten Farkları yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Sınırlı ehliyetsizlerin işlemleri

TMK m. 16 sınırlı ehliyetsizler için bir temel kural ve bu kuralın istisnalarını düzenler.

Temel kural: yasal temsilcinin rızası

Ayırt etme gücüne sahip küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin rızası olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına giremez. Rıza işlemden önce, işlem sırasında veya sonradan onama şeklinde verilebilir. Açık olabileceği gibi örtülü de olabilir; örneğin velinin, çocuğunun satın aldığı bisikletin bedelini ödemesi örtülü onay sayılabilir.

Rıza alınmadan yapılan işlem, kesin hükümsüz değil askıda hükümsüzdür. Yasal temsilci işlemi onarsa işlem baştan itibaren geçerli olur; onamayı reddederse işlem kesin olarak hükümsüz hâle gelir. TMK m. 451/2 uyarınca işlemin karşı tarafı, belirsizlikten kurtulmak için yasal temsilciye onama amacıyla uygun bir süre verebilir veya bu sürenin hâkim tarafından belirlenmesini isteyebilir. Süre içinde onama gelmezse karşı taraf işlemle bağlı olmaktan kurtulur.

Onanmayan işlemin sonuçları

Onanmayan işlemlerde taraflardan her biri verdiğini geri isteyebilir (TMK m. 452). Ancak küçük veya kısıtlı, yalnızca kendi menfaatine harcanan veya geri isteme anında malvarlığında mevcut olan zenginleşme tutarı kadar sorumludur. Örneğin küçüğün aldığı parayı harcamış ve bundan bir yarar elde etmemişse, bu parayı iade etmek zorunda değildir. Kanun bu düzenlemeyle sınırlı ehliyetsizin korunmasını karşı tarafın menfaatinin önüne koymuştur.

Bu korumanın önemli bir sınırı vardır: Küçük veya kısıtlı, fiil ehliyetine sahip olduğu konusunda karşı tarafı yanıltmışsa, karşı tarafın bu yüzden uğradığı zarardan sorumludur (TMK m. 452/2). Sahte kimlik göstererek kendini on sekiz yaşından büyük tanıtan bir gencin yaptığı işlem yine geçersizdir; ancak karşı tarafın zararını tazmin etmesi gerekir.

Rıza gerekmeyen işlemler

TMK m. 16 iki tür işlemi yasal temsilcinin rızasından muaf tutar:

• Karşılıksız kazanmalar: Küçüğe veya kısıtlıya yalnızca yarar sağlayan, ona bir borç yüklemeyen işlemlerdir. Yükümsüz bir bağışı kabul etmek veya kendisine yapılan bir borç vaadini kabul etmek bu kapsamdadır. Bağış bir yüklemeye bağlıysa artık karşılıksız sayılmaz.
• Kişiye sıkı sıkıya bağlı hakların kullanılması: Kişinin kendi şahsiyetiyle ilgili olan ve başkası tarafından kullanılması uygun olmayan haklardır. Nişanlanma, babalık davası açma, kişilik haklarının korunması için dava açma ve on beş yaşını doldurmuş olma şartıyla vasiyet yapma (TMK m. 502) bu kapsamda değerlendirilir. Bu hakların bazılarında kanun ayrıca yasal temsilcinin rızasını aramıştır; örneğin küçüğün nişanlanması yasal temsilcinin rızasına bağlıdır.

Küçüğün kendi kazancı ve meslek izni

Ana ve baba tarafından bir meslek veya sanatla uğraşması için çocuğa kendi malından verilen kısmın veya çocuğun kendi kişisel kazancının yönetimi ve bundan yararlanma hakkı çocuğa aittir (TMK m. 359). Çalışarak para kazanan bir genç, bu kazancı kendi başına harcayabilir ve bu sınırlar içinde işlem yapabilir. Benzer şekilde vesayet makamı tarafından bir meslek veya sanatın yürütülmesine izin verilen vesayet altındaki kişi, bununla ilgili olağan işlemleri yapmaya yetkilidir ve bu işlemlerden bütün malvarlığıyla sorumludur (TMK m. 453).

Haksız fiil sorumluluğu

Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar haksız fiillerinden sorumludur (TMK m. 16/2). On altı yaşındaki bir gencin okulda arkadaşının telefonunu kasten kırması hâlinde zarardan kendisi sorumlu olur. Ayrıca koşulları varsa ana ve babanın veya vasinin özen sorumluluğu da gündeme gelir.

Vesayet makamı izni gereken işlemler

Kısıtlılar ve vesayet altındaki küçükler bakımından bazı işlemler o kadar önemlidir ki, vasinin onayı da yeterli değildir. TMK m. 462 uyarınca şu işlemlerde vesayet makamı olan sulh hukuk mahkemesinin izni gerekir: taşınmaz alımı, satımı ve rehni; olağan yönetimi aşan taşınır ve hakların devri; olağan yönetimi aşan yapı işleri; ödünç verme ve alma; kambiyo taahhüdü; uzun süreli kira sözleşmeleri; dava açma, sulh ve tahkim; mirasın paylaştırılması ve miras payı devri ile diğer sayılan işlemler.

Vasinin vesayet makamının iznini almadan yaptığı işlemler, vesayet altındaki kişinin vasinin izni olmaksızın yaptığı işlem hükmündedir (TMK m. 465). Yani bu işlemler de askıda hükümsüzdür ve gerekli izin alınmadıkça geçerlilik kazanmaz.

Velayet altındaki çocuklar bakımından da benzer bir koruma vardır. TMK m. 343 uyarınca velayet altındaki çocuğun fiil ehliyeti, vesayet altındaki kişinin ehliyeti gibidir. TMK m. 342/3 ise vesayet makamının iznine bağlı hususlar dışında kısıtlıların temsiline ilişkin hükümlerin velayette de uygulanacağını belirtir. Velinin çocuğu adına yaptığı işlemde çocuğun menfaatiyle velinin menfaati çatışıyorsa, çocuğa ayrıca kayyım atanması gerekir.

Güncel Yargıtay kararları

Fiil ehliyetine ilişkin uyuşmazlıkların büyük bölümü, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin yaptığı taşınmaz devirlerinin iptali için açılan tapu iptali ve tescil davalarında ortaya çıkar. Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin son yıllardaki kararları bu davaların temel ilkelerini istikrarlı biçimde uygulamaktadır.

Karşı tarafın iyiniyeti işlemi kurtarmaz

TMK m. 15 uyarınca ayırt etme gücü bulunmayan kişinin geçerli bir iradesi yoktur. Bu nedenle onunla sözleşme yapan kişinin iyiniyetli olması, bedeli ödemiş olması veya işlemin tapu memuru önünde resmî şekilde yapılmış olması sonucu değiştirmez. Yargıtay bu ilkeyi 11.06.1941 tarihli ve 4/21 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararına dayandırmaktadır.

Aynı yaklaşım 2026 tarihli bir kararda da sürdürülmüştür. Satışın resmî şekilde yapıldığını ve bedelin ödendiğini savunan davalıya karşı, akit tarihinde davacının hukuki ehliyetinin bulunmadığı Adli Tıp Birinci Üst Kurulu raporuyla tespit edilmiş ve davanın kabulü yerinde görülmüştür (Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2025/3591, K. 2026/2134, T. 24.03.2026).

İlk el iyiniyetli kazanım korumasından yararlanamaz

Tapu sicilinin güvenilirliği ilkesi (TMK m. 1023), sicile güvenerek iyiniyetle hak kazanan üçüncü kişiyi korur. Ancak ehliyetsiz kişiden doğrudan satın alan kişi “ilk el” konumunda olduğundan bu korumadan yararlanamaz. Adli Tıp Kurumu raporuyla temlik tarihinde fiil ehliyetinin bulunmadığı saptanan bir dosyada bölge adliye mahkemesi bu gerekçeyle istinaf başvurusunu reddetmiş, karar temyiz incelemesinden geçmiştir.

Dava ölümden sonra mirasçılarca sürdürülebilir

Ehliyetsizlik nedeniyle tapu iptali davası, temlik eden kişinin ölümünden sonra mirasçıları tarafından da sürdürülebilir. Bir dosyada Adli Tıp Kurumu 4. İhtisas Kurulunun, mirasbırakanın akit tarihinde fiil ehliyetine sahip olmadığını bildiren raporu esas alınmış, satış geçersiz ve tescil yolsuz kabul edilerek taşınmazın mirasçılar adına veraset ilamındaki payları oranında iştirak hâlinde tesciline karar verilmiştir (Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2023/1800, K. 2024/5117, T. 24.09.2024).

Ehliyetsizlik davasında ispat ve süre

• İspat aracı: Ayırt etme gücünün işlem tarihindeki durumu tıbbi bir sorundur; mahkemeler kural olarak Adli Tıp Kurumu ihtisas kurulu veya üst kurul raporuna başvurur. Hastane kayıtları, ilaç kullanımı ve işlem tarihine yakın muayene belgeleri rapor için temel veridir.
• Süre: Ayırt etme gücü bulunmayan kişinin işlemi kesin hükümsüz olduğundan, iptal davası belirli bir hak düşürücü süreye bağlı değildir.
• Taraflar: Dava, işlemi yapan kişi, onun yasal temsilcisi veya ölümünden sonra mirasçıları tarafından açılabilir.
• Üçüncü kişiler: Taşınmaz ilk alıcıdan iyiniyetli üçüncü kişiye devredilmişse, TMK m. 1023 nedeniyle iade yerine tazminat yoluna gidilmesi gerekebilir.
• Sınırlı ehliyetsizlerden farkı: Ayırt etme gücüne sahip küçük veya kısıtlının işlemi askıda hükümsüzdür ve yasal temsilcinin onamasıyla geçerlilik kazanabilir; ayırt etme gücü bulunmayanın işlemi ise onamayla da geçerli hâle gelmez.

Örnek olay

On altı yaşındaki A, bir elektronik mağazasından taksitle pahalı bir oyun bilgisayarı satın alır ve sözleşmeyi kendisi imzalar. Satıcı, A’nın yaşını sormamış, A da yaşı hakkında bir beyanda bulunmamıştır. A’nın velisi durumu öğrenince sözleşmeyi onamadığını satıcıya yazılı olarak bildirir.

Sözleşme, ayırt etme gücüne sahip bir küçük tarafından yasal temsilcinin rızası olmadan yapıldığından askıda hükümsüzdür; velinin onamayı reddetmesiyle kesin olarak hükümsüz hâle gelmiştir. Satıcı kalan taksitleri talep edemez. Taraflar verdiklerini geri isteyebilir: Satıcı bilgisayarı geri alır, A’nın ödediği peşinat iade edilir. Bilgisayar A’nın elinde hasar görmüşse, A ancak elinde kalan zenginleşme ölçüsünde sorumludur. A sahte bir kimlik göstererek kendini ergin tanıtmış olsaydı, satıcının bu nedenle uğradığı zararı tazmin etmesi gerekirdi.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Küçük veya kısıtlı bir kişiyle önemli bir işlem yapılacaksa, işlemin yasal temsilcinin yazılı rızasıyla yapılması ve taşınmaz, ödünç, kefalet gibi işlemlerde vesayet makamından önceden izin alınması gerekir. Rıza alınmadan yapılmış bir işlem varsa, karşı taraf yasal temsilciye yazılı olarak onama süresi vermeli ve sonucuna göre iade talebinde bulunmalıdır. Bir yakınının ayırt etme gücünün azaldığı düşünülüyorsa, kısıtlama veya yasal danışman atanması için sulh hukuk mahkemesine başvurulması, ileride yapılacak işlemlerin geçerliliği tartışmalarını önler.

İlgili yazılar: Hak Ehliyeti Nedir?, Satışa İzin Davası: Vesayet Altındaki Kişinin Taşınmazının Satışı

Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 8-16, 342-343, 359, 405-408, 429, 451-453, 462-465, 502..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.