Boşanma Davasında Ön İnceleme Duruşması

Çekişmeli boşanma davasının ilk duruşması, kural olarak ön inceleme duruşmasıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 137’ye göre dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır; mahkeme bu aşamada dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını belirler, delillerin toplanması için gerekli işlemleri yapar. Ön inceleme duruşmasında tanıklar dinlenmez ve boşanma kararı verilmez; ancak bu duruşmada yapılan tespitler ve verilen kesin süreler, davanın geri kalanını belirler. Bu nedenle ilk duruşma, boşanma davasının en kısa ama en önemli aşamalarından biridir.

Kanun metni

Ön incelemeden önce: dilekçeler aşaması

Çekişmeli boşanma davası yazılı yargılama usulüne tabidir. Ön inceleme duruşmasına gelinmeden önce dört dilekçe verilir:

• Dava dilekçesi: Davacı, boşanma sebebini, evlilik birliğini sarsan olayları, delillerini ve taleplerini (velayet, nafaka, tazminat) bildirir.
• Cevap dilekçesi: Davalı, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde cevap verir (HMK m. 127). Zorunlu hâllerde bir defaya mahsus ve bir ayı geçmemek üzere ek süre istenebilir. Karşı dava da cevap dilekçesiyle veya cevap süresi içinde açılır (HMK m. 133).
• Cevaba cevap dilekçesi: Davacı, cevap dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde verir (HMK m. 136).
• İkinci cevap dilekçesi: Davalı, cevaba cevap dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde verir.

Bu aşamada taraflar iddia ve savunmalarını serbestçe genişletebilir veya değiştirebilir. Dilekçelerin karşılıklı verilmesi tamamlandıktan sonra ise iddia ve savunma, ıslah veya karşı tarafın açık muvafakati olmadan genişletilemez ve değiştirilemez (HMK m. 141). Bu kural boşanma davalarında özellikle önemlidir: dilekçelerde yazılmayan bir olay, sonradan tanık beyanıyla ortaya çıksa bile kusur değerlendirmesinde kural olarak dikkate alınamaz. Dava dilekçesinin hazırlanması Boşanma Dilekçesi Nasıl Yazılır? Bölümleri ve Sık Yapılan Hatalar yazımızda anlatılmıştır.

Süresinde cevap vermeyen davalı, dava dilekçesindeki vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır (HMK m. 128). Ancak cevap vermemek, davalının sonradan yeni vakıalar ileri sürme ve karşı dava açma imkânını önemli ölçüde sınırlar.

Ön inceleme davetiyesi ve iki haftalık kesin süre

Dilekçeler aşaması tamamlandıktan sonra mahkeme, dava şartlarını ve ilk itirazları dosya üzerinden inceler ve ön inceleme için duruşma günü belirler. Taraflara gönderilen davetiyede şu ihtarlar yer alır (HMK m. 139):

• Duruşmaya gelinmemesinin sonuçları.
• Sulh için gerekli hazırlığın yapılması.
• Taraflardan yalnızca biri gelip yargılamaya devam etmek isterse, gelmeyen tarafın yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği.
• Davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde, dilekçelerde gösterilen ancak henüz sunulmamış belgelerin mahkemeye verilmesi veya başka yerden getirtilecek belgeler için gerekli açıklamanın yapılması; aksi hâlde o delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılacağı.

Bu iki haftalık süre kesin süredir. Bu süre kaçırılırsa, örneğin dilekçede “sağlık raporları” diye gösterilen belgeler sunulmazsa veya hangi hastaneden getirtileceği açıklanmazsa, mahkeme o delile dayanmaktan vazgeçildiğine karar verir (HMK m. 140/5). Uygulamada boşanma davalarında en sık yapılan hata, bu sürenin önemsenmemesidir.

Ön inceleme duruşmasında neler yapılır?

Dava şartları ve ilk itirazlar

Hâkim, görev ve yetki gibi dava şartlarını ve yetki itirazı gibi ilk itirazları inceler. Boşanma davasında yetki itirazı, davanın eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı aydır birlikte oturdukları yer dışında açıldığı durumlarda gündeme gelir (TMK m. 168). Yetki itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Yetki kuralları Boşanma Davasında Yetkili ve Görevli Mahkeme: Dava Nerede Açılır? yazımızda anlatılmıştır.

Uyuşmazlık konularının tespiti

Hâkim, tarafların dilekçelerdeki iddia ve savunmalarını tek tek ele alır ve hangi konularda anlaştıklarını, hangi konularda uyuşmazlık bulunduğunu tespit eder. Boşanma davasında tipik uyuşmazlık konuları şunlardır:

• Evlilik birliğini sarsan olayların gerçekleşip gerçekleşmediği.
• Bu olaylarda tarafların kusur durumu.
• Velayetin hangi ebeveyne verileceği ve kişisel ilişkinin düzenlenmesi.
• Nafaka talepleri ve tarafların ekonomik durumu.
• Maddi ve manevi tazminat talepleri.
• Ziynet eşyası veya diğer malvarlığı talepleri.

Tahkikat, ön inceleme sonunda düzenlenen ve tarafların imzaladığı bu tutanak esas alınarak yürütülür (HMK m. 140/3).

Delillerin belirlenmesi

Hâkim, tarafların gösterdiği delillerden hangilerinin toplanacağına karar verir. Kurumlara (hastane, SGK, tapu, banka, kolluk) müzekkere yazılır; sosyal inceleme raporu alınmasına karar verilir; tarafların ekonomik ve sosyal durumunun araştırılması istenir. Tanık dinletmek isteyen taraf, tanıkların adını, soyadını ve tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi ve tanığın hangi vakıa için dinleneceğini mahkemeye sunar. Bu listede gösterilmeyen kişiler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez (HMK m. 240/2). Tanık listesi için mahkemenin verdiği süreye ve tanık giderlerinin yatırılmasına dikkat edilmelidir. Boşanma davasında tanıklık Boşanma Davasında Tanıklık: Kimler Tanık Olabilir, Beyanlar Nasıl Değerlendirilir? yazımızda ayrıca ele alınmıştır.

Sulh ve uzlaşma

HMK m. 137 ve 140, hâkimin tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği davalarda onları sulhe veya arabuluculuğa teşvik etmesini öngörür. Boşanma kararı tarafların serbestçe tasarruf edebileceği bir konu olmadığından boşanma talebi bakımından arabuluculuk uygulanmaz. Ancak hâkim, ön inceleme duruşmasında taraflara boşanmanın sonuçları konusunda anlaşma imkânı olup olmadığını sorabilir. Evlilik en az bir yıl sürmüşse ve taraflar anlaşırsa, dava anlaşmalı boşanma hükümlerine göre sonuçlanabilir. Bu dönüşüm Anlaşmalı Boşanmanın Çekişmeli Boşanmaya Dönüşmesi yazımızda anlatılmıştır.

Geçici önlemler

Tedbir nafakası, çocuğun geçici velayeti, dava süresince kişisel ilişki ve ortak konutun kullanımı gibi geçici önlemler (TMK m. 169) dava açılır açılmaz ara kararla verilebileceği gibi, çoğu zaman ön inceleme duruşmasında da karara bağlanır. Bu önlemler Boşanma Davasında Geçici Önlemler ve Tedbir Nafakası (TMK 169) yazımızda anlatılmıştır.

Süreler hakkında karar

Ön inceleme duruşması tamamlandıktan sonra hâkim, tahkikata başlamadan önce hak düşürücü süreler ve zamanaşımı itirazlarını karara bağlar (HMK m. 142). Zina ve hayata kast sebeplerine dayanan boşanma davalarında altı aylık ve beş yıllık hak düşürücü süreler (TMK m. 161, 162) bu aşamada değerlendirilir.

Ön inceleme kaç duruşma sürer?

HMK m. 140/4’e göre ön inceleme tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü verilebilir. 16/7/2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla HMK m. 147’ye eklenen ve 31/7/2026’da yürürlüğe giren üçüncü fıkraya göre, duruşmalar arasındaki süre üç aydan uzun olamaz. Bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe yoluyla tahkikat yapılması gibi zorunlu hâllerde hâkim, gerekçesini belirterek daha uzun bir süre belirleyebilir. Bu düzenleme, boşanma davalarında duruşmalar arasındaki uzun beklemeleri kısaltmayı amaçlamaktadır.

Duruşmaya gelinmezse

Usulüne uygun davet edilen taraflardan hiçbiri ön inceleme duruşmasına gelmezse dosya işlemden kaldırılır (HMK m. 150). Taraflardan yalnızca biri gelirse, gelen tarafın talebiyle yargılamaya devam edilir; gelmeyen taraf, yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez. Bu nedenle davalı eşin ön inceleme duruşmasına katılmaması, uyuşmazlık konularının yalnızca davacının beyanlarıyla belirlenmesi sonucunu doğurabilir. Avukatla temsil edilen taraf için avukatın katılması yeterlidir; çekişmeli boşanmada eşin bizzat bulunması zorunlu değildir, ancak hâkim tarafları dinlemek için bizzat çağırabilir.

Ön inceleme duruşmasına nasıl hazırlanılmalı?

• Davetiyedeki iki haftalık kesin süre takvime işlenmeli ve dilekçede gösterilen bütün belgeler bu süre içinde sunulmalıdır.
• Başka kurumlardan getirtilecek belgeler için kurumun adı, dosya numarası ve tarih gibi bilgiler açıkça bildirilmelidir.
• Tanık listesi, tanıkların tam adres bilgileriyle hazırlanmalıdır.
• Tedbir nafakası ve geçici velayet talepleri henüz karara bağlanmamışsa duruşmada tekrar edilmelidir.
• Karşı tarafın dilekçelerinde kabul edilen ve inkâr edilen olaylar önceden belirlenmeli; duruşmada hâkimin sorularına kısa ve tutarlı cevap verilmelidir.

Yargıtay kararlarında ön inceleme aşaması

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, ön inceleme aşamasına ilişkin usul kurallarını emredici nitelikte kabul etmekte ve bu kurallara uyulmadan verilen boşanma kararlarını hukuki dinlenilme hakkının ihlali gerekçesiyle bozmaktadır.

Ön inceleme yapılmadan hüküm kurulamaz

Dilekçeler aşaması tamamlandıktan sonra ön inceleme duruşması yapılmadan yargılamaya devam edilerek verilen karar, Yargıtay tarafından bozulmuştur.

Aynı yaklaşım, ön inceleme duruşması yapılmış olsa bile tahkikata geçilmeden aynı gün hüküm kurulduğu durumlarda da geçerlidir. Yargıtay, tarafların katıldığı ön inceleme duruşmasında deliller toplanmadan boşanma kararı verilmesini hukuki dinlenilme hakkının ihlali saymıştır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2018/3533, K. 2019/4802, T. 17.04.2019).

Dilekçeler aşaması eksiksiz tamamlanmalıdır

Ön incelemeye geçilebilmesi için dilekçelerin karşılıklı olarak tebliğ edilmiş olması gerekir. Birleşen davada süresi içinde verilen cevaba cevap dilekçesinin karşı tarafa tebliğ edilmediği bir dosyada Yargıtay, dilekçe tebliğ edilip dilekçeler aşaması tamamlanmadan ön inceleme ve tahkikat yapılmasını usule aykırı bulmuş ve kararı bozmuştur (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2021/10280, K. 2022/1395, T. 16.02.2022). Bu nedenle taraflar, ön inceleme davetiyesi gelmeden önce bütün dilekçelerin karşı tarafa tebliğ edilip edilmediğini UYAP üzerinden kontrol etmelidir.

Sonradan ileri sürülen vakıa kusura esas alınmaz

HMK m. 141’deki iddia ve savunmayı genişletme yasağı, boşanma davalarında kusur belirlemesini doğrudan etkiler. Dilekçelerde dayanılmayan bir olay, tanık beyanında geçse bile eşe kusur olarak yüklenemez.

Bu karar, dava ve cevap dilekçelerinin hazırlanmasının ön inceleme duruşmasından bile daha belirleyici olduğunu göstermektedir. Evlilik birliğini sarsan olayların tarih, yer ve kişi bilgileriyle somut olarak yazılması, sonraki aşamalarda ispat edilecek konuların sınırını çizer.

Ön inceleme tutanağı imzalanmadan önce kontrol edilecekler

• Anlaşılan ve anlaşılamayan konuların tutanağa eksiksiz geçirilip geçirilmediği
• Dilekçelerde ileri sürülen bütün kusur iddialarının uyuşmazlık konuları arasında yer alıp almadığı
• Getirtilmesi istenen kayıtlar için müzekkere yazılmasına karar verilip verilmediği
• Tanık listesi için verilen sürenin ve sunulma şeklinin açıkça belirtilip belirtilmediği
• Geçici önlem taleplerinin karara bağlanıp bağlanmadığı
• Sosyal inceleme raporu ve ekonomik durum araştırması için gerekli ara kararların kurulup kurulmadığı

Örnek olay

T, eşi U’ya karşı şiddetli geçimsizlik nedeniyle boşanma davası açar; dilekçesinde U’nun kendisine hakaret ettiğini, bu nedenle bir kez hastaneye başvurduğunu ve olayların kardeşi ile komşusu tarafından bilindiğini yazar. Delil olarak “hastane kayıtları” ve “tanık” gösterir. U cevap dilekçesinde iddiaları reddeder ve karşı dava açar.

Ön inceleme davetiyesi T’ye tebliğ edilir; T, iki haftalık süre içinde hastanenin adını ve başvuru tarihini bildirmez. Ön inceleme duruşmasında hâkim, tarafların evlilik tarihi ve çocuk sayısı konusunda anlaştığını, hakaret olayı, kusur, velayet ve nafaka konularında anlaşamadığını tutanağa geçirir. T’nin hastane kayıtlarına dayanmaktan vazgeçmiş sayılmasına karar verir; tanık listesi için iki haftalık süre verir, sosyal inceleme raporu alınmasına ve tarafların ekonomik durumunun araştırılmasına karar verir. T’nin iddiası artık yalnızca tanık beyanlarıyla ispatlanabilecektir.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Çekişmeli boşanma davasında ön inceleme davetiyesi geldiğinde ilk iş, iki haftalık kesin sürenin takvime işlenmesi ve dilekçelerde gösterilen bütün delillerin sunulması veya getirtilmesi için gerekli bilgilerin verilmesidir. Tanık listesi eksiksiz hazırlanmalı, geçici önlem talepleri takip edilmelidir. Çekişmeli boşanma sürecinin bütünü Çekişmeli Boşanma Davası Nasıl Açılır, Ne Kadar Sürer? yazımızda anlatılmıştır.

Mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 127-128, 133, 136-142, 147, 150, 240; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 161-162, 166, 168-169, 184; 7589 sayılı Kanun (RG 31/7/2026)..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.