Dava ve Ceza Zamanaşımı (TCK 66-68): Süreler ve Hesaplama

Zamanaşımı, belirli bir sürenin geçmesiyle devletin cezalandırma yetkisinin sona ermesidir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) iki tür zamanaşımı öngörür. Dava zamanaşımı (TCK m. 66-67), henüz kesin bir mahkûmiyet bulunmayan durumlarda kamu davasının açılmasını veya sürdürülmesini engeller. Ceza zamanaşımı (TCK m. 68-71) ise kesinleşmiş bir cezanın belirli süre içinde infaz edilmemesi hâlinde artık infaz edilememesini sağlar.

Zamanaşımı kendiliğinden (re’sen) uygulanır ve şüpheli, sanık veya hükümlü bundan vazgeçemez (TCK m. 72/2). Dosyanın her aşamasında, Yargıtay incelemesinde dahi gözetilir.

Dava zamanaşımı

Süreler

Kanunda başka türlü yazılmış hâller dışında kamu davası şu sürelerin geçmesiyle düşer (TCK m. 66/1):

Sürenin belirlenmesi

Süre, sanığa verilen veya verilebilecek ceza üzerinden değil, suçun kanunda öngörülen cezasının üst sınırı üzerinden belirlenir (TCK m. 66/4). Örneğin üst sınırı iki yıl olan bir suçta, sanığa üç ay ceza verilse bile süre sekiz yıldır. Hapis ile adli para cezası arasında seçimlik ceza öngörülen suçlarda hapis cezası esas alınır.

Dosyadaki deliller itibarıyla suçun nitelikli bir hâli söz konusuysa, süre bu nitelikli hâlin cezasına göre hesaplanır (TCK m. 66/3). Bu nedenle iddianamedeki suç vasfı ile mahkemenin kabul ettiği suç vasfı farklıysa zamanaşımı da değişebilir.

Çocuklar için kısaltılmış süreler

Fiili işlediği sırada 12-15 yaş grubundaki çocuklar için sürelerin yarısı, 15-18 yaş grubundaki çocuklar için üçte ikisi uygulanır (TCK m. 66/2). Örneğin sekiz yıllık süre, 12-15 yaş grubundaki çocuk için dört yıla iner.

Başlangıç anı

Zamanaşımı kural olarak suçun işlendiği gün başlar. Kanun bazı özel durumlar için farklı başlangıç noktaları öngörmüştür (TCK m. 66/6):

• Teşebbüs hâlinde kalan suçlarda son hareketin yapıldığı gün,
• Kesintisiz suçlarda (örneğin kişiyi hürriyetinden yoksun kılma) kesintinin gerçekleştiği gün,
• Zincirleme suçlarda son suçun işlendiği gün,
• Üstsoy veya çocuk üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kişilerin çocuklara karşı işlediği suçlarda çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği gün.

Zamanaşımı işlemeyen suçlar

Soykırım ve insanlığa karşı suçlar (TCK m. 76-78) ile işkence suçunda (TCK m. 94/6) zamanaşımı işlemez. Devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı bazı ağır suçların yurt dışında işlenmesi hâlinde de dava zamanaşımı uygulanmaz (TCK m. 66/7).

Dava zamanaşımının kesilmesi

Kesilme, o ana kadar geçen sürenin silinmesi ve sürenin yeniden işlemeye başlamasıdır. TCK m. 67/2’ye göre dava zamanaşımını kesen işlemler şunlardır:

• Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi,
• Şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararı verilmesi,
• İddianame düzenlenmesi,
• Sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkûmiyet kararı verilmesi.

Kolluk tarafından alınan ifade zamanaşımını kesmez; kesme etkisi yalnızca savcı huzurunda alınan ifadeye tanınmıştır.

Uzamanın üst sınırı: İlaveli süre

Kesilme sebepleri birden fazla olsa da süre, kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısı kadar uzayabilir (TCK m. 67/4). Bu nedenle sekiz yıllık süre en fazla on iki yıla, on beş yıllık süre en fazla yirmi iki yıl altı aya ulaşabilir. Uygulamada bu üst sınıra “ilaveli (uzamış) zamanaşımı” denir.

Varsayımsal bir örnek: Üst sınırı iki yıl olan bir suç 1/3/2018 tarihinde işlenmiş, şüphelinin savcılık ifadesi 1/6/2018’de alınmış, iddianame 1/3/2020’de düzenlenmiş ve ilk derece mahkûmiyet kararı 1/3/2024’te verilmiştir. Olağan sekiz yıllık süre her kesme işleminden sonra yeniden başladığından hiçbir aşamada dolmamıştır. Ancak ilaveli süre on iki yıl olduğundan, durma sebebi yoksa dava en geç 1/3/2030’da zamanaşımına uğrar ve bu tarihe kadar kesinleşmeyen hüküm bozulup dava düşürülür.

Yargıtay 5. Ceza Dairesi, 2009 yılında işlenen ve üst sınırı beş yılı aşmayan cezayı gerektiren suçlar bakımından on iki yıllık ilaveli dava zamanaşımının inceleme tarihinde dolduğunu tespit ederek mahkûmiyet hükümlerini bozmuş ve kamu davalarının zamanaşımı nedeniyle düşmesine karar vermiştir (Yargıtay 5. CD, E. 2020/5479, K. 2021/2558, T. 01.06.2021).

Dava zamanaşımının durması

Durma, sürenin geçici olarak işlememesi ve durma sebebi ortadan kalktığında kaldığı yerden devam etmesidir. Kesilmeden farkı, o ana kadar geçen sürenin silinmemesidir.

• İzin veya ön mesele. Soruşturma izin veya karar alınmasına ya da başka bir mercide çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna bağlıysa, izin alınana veya mesele çözülene kadar süre durur (TCK m. 67/1).
• Kaçak kararı. Hakkında kaçaklık kararı verilen sanık için bu karar kaldırılıncaya kadar süre işlemez.
• Hükmün açıklanmasının geri bırakılması. Beş yıllık denetim süresi içinde dava zamanaşımı durur (5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 231/8).
• Kamu davasının açılmasının ertelenmesi. Erteleme süresince zamanaşımı işlemez (CMK m. 171/4).
• Uzlaşmada edimin ileri tarihe bırakılması. Durma kararı süresince zamanaşımı işlemez (CMK m. 254/2).

Yargıtay 6. Ceza Dairesi, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin kararın kesinleştiği tarih ile hükmün açıklanmasına neden olan ikinci suçun işlendiği tarih arasında zamanaşımının durduğunu kabul etmiştir. Bununla birlikte, 12-15 yaş grubundaki suça sürüklenen çocuk için dört yıl olan olağan sürenin, sorgu tarihinden geri bırakma kararının kesinleştiği tarihe kadar zaten dolduğunu belirleyerek davanın düşmesine karar vermiştir (Yargıtay 6. CD, E. 2021/15772, K. 2021/16655, T. 28.10.2021). Karar, durma döneminden önce geçen sürenin ayrıca hesaplanması gerektiğini göstermektedir.

Ceza zamanaşımı

Süreler

Kesinleşmiş cezalar şu sürelerin geçmesiyle infaz edilmez (TCK m. 68/1):

Dava zamanaşımından farklı olarak burada esas alınan, mahkemenin verdiği somut cezadır. Süre, hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir surette kesintiye uğradığı günden başlar ve kalan ceza miktarı üzerinden hesaplanır (TCK m. 68/5). Örneğin altı yıllık cezasının iki yılını çektikten sonra firar eden hükümlü için kalan dört yıl esas alınır ve süre on yıldır.

Çocuklar için aynı indirim oranları ceza zamanaşımında da uygulanır (TCK m. 68/2). Farklı türde cezaları içeren hükümler, en ağır ceza için öngörülen sürenin geçmesiyle infaz edilemez hâle gelir (TCK m. 68/4).

Kesilme

Ceza zamanaşımı iki durumda kesilir (TCK m. 71):

• Mahkûmiyet hükmünün infazı için yetkili merci tarafından hükümlüye kanuna uygun tebligat yapılması veya hükümlünün bu amaçla yakalanması,
• Hükümlünün üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi.

Ceza zamanaşımı için ilaveli süre sınırı öngörülmemiştir.

Hak yoksunlukları ve müsadere

Cezaya bağlı hak yoksunlukları, ceza zamanaşımı doluncaya kadar devam eder (TCK m. 69). Müsadereye ilişkin hüküm ise kesinleşmeden itibaren yirmi yıl geçtikten sonra infaz edilemez (TCK m. 70).

Zamanaşımı ve şikâyet süresi

Şikâyete bağlı suçlarda altı aylık şikâyet süresi (TCK m. 73/1), zamanaşımından farklı bir kurumdur. Şikâyet süresi, mağdurun fiili ve faili öğrendiği günden başlar; ancak dava zamanaşımı süresini aşamaz (TCK m. 73/2). Hakaret suçunda 7531 sayılı Kanun’la getirilen ek kurala göre şikâyet süresi, fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren her hâlde iki yılı geçemez.

Zamanaşımı dolduğunda ne olur?

Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Kovuşturma evresinde mahkeme davanın düşmesine karar verir (CMK m. 223/8). Ceza zamanaşımı dolmuşsa infaz savcılığı cezayı infaz etmez; dolmasına rağmen infaza başlanırsa hükümlü veya müdafii infaz hâkimliğine başvurabilir. Hükümlü yakalanmışsa başvuru ivedilikle yapılmalıdır.

Zamanaşımı nedeniyle verilen düşme kararı bir mahkûmiyet hükmü değildir. Suçtan doğan tazminat sorumluluğu ise ceza davasının düşmesinden etkilenmez ve özel hukuk kurallarına tabidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Zamanaşımı nasıl hesaplanır?
Önce suçun kanundaki cezasının üst sınırına göre olağan süre bulunur. Ardından suç tarihi ile ilk kesme sebebi, kesme sebepleri arası ve son kesme sebebi ile bugün arasındaki süreler ayrı ayrı kontrol edilir. Son olarak suç tarihinden itibaren durma süreleri düşülerek geçen toplam sürenin ilaveli üst sınırı aşıp aşmadığına bakılır.

Kaçak olan kişi için zamanaşımı işler mi?
Kaçaklık kararı verilmişse dava zamanaşımı bu karar kaldırılıncaya kadar durur. Kesinleşmiş cezası bulunan ve infazdan kaçan hükümlü bakımından ise ceza zamanaşımı işler; ancak yakalama veya tebligat bu süreyi keser.

Ödenmeyen adli para cezası ne zaman zamanaşımına uğrar?
Adli para cezaları için ceza zamanaşımı on yıldır ve hükmün kesinleştiği günden başlar (TCK m. 68/1-e). Ancak infaz için hükümlüye yapılan ödeme emri tebligatı süreyi keser ve on yıllık süre yeniden başlar (TCK m. 71/1).

Sonuç

Dava zamanaşımında suçun kanundaki cezasının üst sınırı, ceza zamanaşımında ise hükmedilen ve kalan ceza esas alınır. Kesilme sebepleri süreyi yeniden başlatsa da dava zamanaşımı olağan sürenin yarısından fazla uzayamaz; hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve kamu davasının ertelenmesi gibi hâllerde ise süre durur. Somut dosyaya ilişkin değerlendirme için büromuzla iletişime geçilebilir.

İlgili yazılar: Zamanaşımı Hesaplama: Dava ve Ceza Zamanaşımı Adım Adım

Mevzuat: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu.

Bu yazı, 16 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.