Zamanaşımı Hesaplama: Dava ve Ceza Zamanaşımı Adım Adım

Zamanaşımı re’sen uygulanır ve şüpheli, sanık veya hükümlü bundan vazgeçemez (TCK m. 72/2). Zamanaşımı hesabı; suçun kanundaki cezası, suç tarihi, kesme ve durma sebeplerinin tarihleri ve bazen sanığın yaşı gibi birden fazla verinin bir arada değerlendirilmesini gerektirir. Bu yazıda dava zamanaşımı ve ceza zamanaşımının 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) m. 66-72 hükümlerine göre hangi sırayla hesaplanacağı, örnek hesaplamalar eşliğinde açıklanmaktadır.

Hesaplamadan önce toplanması gereken bilgiler

Doğru bir hesap için dosyadan şu bilgiler çıkarılmalıdır:

• Suç tarihi. Teşebbüste son hareketin, zincirleme suçta son suçun, kesintisiz suçta kesintinin tarihi esas alınır (TCK m. 66/6).
• Suçun kanuni tanımı ve cezası. Hangi madde ve fıkradan yargılama yapıldığı; nitelikli hâl iddiası bulunup bulunmadığı.
• Failin suç tarihindeki yaşı. 12-15 ve 15-18 yaş grupları için süreler kısalır.
• Kesme sebeplerinin tarihleri. Savcılık ifadesi veya sorgu, tutuklama kararı, iddianame tarihi, mahkûmiyet kararı.
• Durma sebeplerinin başlangıç ve bitiş tarihleri. Kamu davasının açılmasının ertelenmesi, hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), uzlaştırma süreci, kaçak kararı, izin veya ön mesele.

Dava zamanaşımı: Dört adımlı hesap

1. adım: Olağan süreyi bulma

Süre, sanığa verilen ceza üzerinden değil, suçun kanunda öngörülen cezasının üst sınırı üzerinden belirlenir (TCK m. 66/4). Hapis ile adli para cezası seçimlik olarak öngörülmüşse hapis cezası esas alınır. Dosyadaki deliller nitelikli bir hâli gösteriyorsa, nitelikli hâlin cezası dikkate alınır (m. 66/3).

Fiili 12-15 yaş arasında işleyen çocuk için bu sürelerin yarısı, 15-18 yaş arasında işleyen çocuk için üçte ikisi uygulanır (m. 66/2). Örneğin üst sınırı beş yılı geçmeyen bir suçta 16 yaşındaki çocuk için olağan süre 5 yıl 4 ay, ilaveli süre 8 yıldır.

Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunun hükümleri farklıysa failin lehine olan kanun uygulanır (TCK m. 7/2). Bu nedenle 1 Haziran 2005’ten önce, 765 sayılı eski Türk Ceza Kanunu döneminde işlenen suçlarda iki kanunun zamanaşımı hükümleri karşılaştırılır. Aşağıda anılan Yargıtay 12. Ceza Dairesi kararında da zamanaşımı, sanık lehine olan 765 sayılı Kanun’a göre hesaplanmıştır.

2. adım: Kesme sebepleri arasındaki aralıkları kontrol etme

Kesme sebebi, o ana kadar geçen süreyi siler ve olağan süre yeniden başlar (TCK m. 67/3). Bu nedenle şu aralıkların her biri ayrı ayrı olağan süreyle karşılaştırılır:

1. Suç tarihi ile ilk kesme sebebi arası,
2. İki kesme sebebi arası,
3. Son kesme sebebi ile hesabın yapıldığı gün arası.

Aralıklardan herhangi biri olağan süreyi aşmışsa dava zamanaşımı dolmuştur. Kolluk ifadesi zamanaşımını kesmez; kesme etkisi yalnızca savcı huzurunda alınan ifadeye ve sorguya tanınmıştır (m. 67/2-a).

3. adım: Durma sürelerini düşme

Durma süresince zamanaşımı işlemez. Durma döneminin başlangıç ve bitiş tarihleri arasındaki süre, ilgili aralıktan düşülür. Başlıca durma sebepleri şunlardır:

• İzin veya ön mesele ile kaçak kararı (TCK m. 67/1),
• HAGB’de beş yıllık denetim süresi (5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 231/8),
• Kamu davasının açılmasının ertelenmesi süresi (CMK m. 171/4),
• İlk uzlaşma teklifinden uzlaştırmacının raporunu büroya verdiği tarihe kadar geçen süre (CMK m. 253/21),
• Uzlaşma ediminin ileri tarihe bırakılması veya taksitlendirilmesi nedeniyle verilen erteleme veya durma kararı süresi (CMK m. 253/19, 254/2).

4. adım: İlaveli süre sınırını kontrol etme

Kesme sebepleri ne kadar çok olursa olsun süre, olağan sürenin en fazla yarısı kadar uzayabilir (TCK m. 67/4). Bu nedenle son olarak suç tarihinden hesap gününe kadar geçen toplam süreden durma süreleri düşülür ve kalan sürenin ilaveli süreyi aşıp aşmadığına bakılır. Uygulamada bu sınıra “olağanüstü zamanaşımı” da denilmektedir.

Yargıtay incelemesinde zamanaşımı, hükmün verildiği tarihe göre değil inceleme tarihine göre de değerlendirilir. Yargıtay 19. Ceza Dairesi, yerel mahkemenin karar tarihinde on iki yıllık olağanüstü zamanaşımının henüz dolmadığını, ancak suç tarihinden Daire’nin inceleme tarihine kadar bu sürenin dolduğunu tespit etmiştir. Daire, bu nedenle düşme kararındaki hesap hatasını sonuca etkili görmeyerek hükmü onamıştır (Yargıtay 19. CD, E. 2018/2123, K. 2018/4709, T. 18.04.2018).

Örnek hesaplama 1: Kesme sebepleri bulunan dosya

Basit hırsızlık suçunun (TCK m. 141/1) cezası bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Üst sınır beş yılı geçmediğinden olağan süre 8 yıl, ilaveli süre 12 yıldır.

• Aralık kontrolü: 10.03.2017-15.05.2017 (2 ay), 15.05.2017-02.02.2018 (yaklaşık 9 ay), 02.02.2018-20.09.2021 (yaklaşık 3 yıl 7 ay) ve 20.09.2021’den 15.10.2026’ya kadar (yaklaşık 5 yıl). Hiçbiri 8 yılı aşmamıştır.
• İlaveli süre kontrolü: Durma sebebi yoksa 12 yıllık süre 10.03.2029’da dolar. Hüküm bu tarihe kadar kesinleşmezse kamu davası düşer.

Örnek hesaplama 2: HAGB nedeniyle durma bulunan dosya

Basit kasten yaralama (TCK m. 86/2) dört aydan bir yıla kadar hapis cezasını gerektirir; olağan süre 8 yıl, ilaveli süre 12 yıldır. Suç 01.02.2014’te işlenmiş, iddianame 01.06.2014’te düzenlenmiş, HAGB kararı 01.03.2015’te kesinleşmiştir. Sanık denetim süresi içinde 01.03.2018’de kasıtlı yeni bir suç işlemiş ve hüküm açıklanmıştır.

Durma süresi, HAGB kararının kesinleştiği 01.03.2015 ile yeni suçun işlendiği 01.03.2018 arasındaki üç yıldır. İlaveli süreye bu üç yıl eklendiğinde dava, başka bir durma sebebi yoksa en geç 01.02.2029’da zamanaşımına uğrar.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi de aynı yöntemi izlemiştir. Daire, HAGB kararının kesinleştiği 14.04.2009 tarihinden denetim süresinde yeni suçun işlendiği 20.06.2009 tarihine kadar zamanaşımının durduğunu kabul etmiştir. Ardından, sanık lehine olan 765 sayılı TCK’ya göre bulunan 7 yıl 6 aylık olağanüstü süreye bu duran süreyi ekleyerek sürenin dolduğunu tespit etmiş ve düşme kararını onamıştır (Yargıtay 12. CD, E. 2015/3566, K. 2015/10243, T. 10.06.2015). Karar, durma süresinin olağanüstü süreye eklenerek hesap yapılması gerektiğini göstermektedir.

Ceza zamanaşımının hesaplanması

Ceza zamanaşımında hesap farklı verilere dayanır:

• Esas alınan ceza: Kanundaki üst sınır değil, hükümde belirlenen somut cezadır. İnfaz kısmen yapılmışsa kalan ceza esas alınır (TCK m. 68/5).
• Başlangıç: Hükmün kesinleştiği veya infazın herhangi bir sebeple kesintiye uğradığı gün.
• Süreler: Beş yıla kadar hapis ve adli para cezalarında 10 yıl, beş yıldan fazla hapiste 20 yıl, 20 yıl ve daha fazla hapiste 24 yıl, müebbette 30 yıl, ağırlaştırılmış müebbette 40 yıl (m. 68/1).
• Kesme: İnfaz için hükümlüye kanuna uygun tebligat yapılması veya hükümlünün yakalanması ile hükümlünün üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi (m. 71). Ceza zamanaşımında ilaveli süre sınırı yoktur; her kesme süreyi baştan başlatır.

Örneğin 6 yıl 3 ay hapis cezasına ilişkin hüküm 01.04.2020’de kesinleşmiş ve infazına hiç başlanamamışsa süre 20 yıldır ve 01.04.2040’ta dolar. Bu süre içinde hükümlünün yakalanması veya infaz için kendisine usulüne uygun tebligat yapılması, süreyi o tarihten itibaren yeniden başlatır.

Gün, ay ve yıl hesabı

TCK m. 72/1’e göre bir gün 24 saat, bir ay 30 gündür; yıl ise resmî takvime göre hesaplanır. Bu nedenle yıl olarak belirlenen süreler takvim üzerinden aynı gün ve aya karşılık gelen tarihte, ay olarak belirlenen kesirler ise otuzar gün üzerinden hesaplanır. Durma süreleri gün olarak tespit edilip toplama eklendiğinde bu kural özellikle önem kazanır.

Yukarıda anılan 19. Ceza Dairesi kararına konu dosyada suç tarihi olarak, dönemsel bir denetimdeki inceleme döneminin son günü esas alınmıştır.

Hesapta kaçınılması gereken hatalar

• Hükmedilen cezaya göre dava zamanaşımı hesaplanması,
• Kolluk ifadesinin kesme sebebi sayılması,
• Durma sürelerinin ilaveli süreye eklenmemesi veya HAGB’de durmanın bitiş tarihinin yanlış belirlenmesi,
• 765 sayılı Kanun döneminde işlenen suçlarda lehe kanun karşılaştırmasının yapılmaması,
• Suçun nitelikli hâli bulunduğu hâlde temel hâle göre süre belirlenmesi veya tersine, nitelikli hâl iddiası düştüğü hâlde uzun sürenin uygulanmaya devam edilmesi.

Zamanaşımı dolmuşsa yapılacaklar

Dava zamanaşımı soruşturma evresinde dolmuşsa Cumhuriyet savcılığından kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmesi, kovuşturma evresinde dolmuşsa mahkemeden düşme kararı verilmesi (CMK m. 223/8) istenebilir. Zamanaşımı re’sen gözetilse de dilekçede tarihlerin tablo hâlinde gösterilmesi hesabın denetlenmesini kolaylaştırır. Ceza zamanaşımı dolmuş bir hükmün infazına başlanırsa önce infaz savcılığına başvurulur; uyuşmazlık sürerse cezanın yerine getirilip getirilemeyeceği konusunda infaz hâkimliğinden karar istenebilir (5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 98/1-b). Başvuru infazı kendiliğinden durdurmaz; ancak infaz hâkimliği infazın ertelenmesine veya durdurulmasına karar verebilir (m. 98/2).

Sıkça Sorulan Sorular

Zamanaşımı hesabında suçun verilen cezası mı, kanundaki cezası mı esas alınır?
Dava zamanaşımında kanundaki cezanın üst sınırı, ceza zamanaşımında ise hükmedilen ve infaz edilmeyen kalan ceza esas alınır.

Uzlaştırma süreci zamanaşımını etkiler mi?
Etkiler. İlk uzlaşma teklifinden uzlaştırmacının raporunu büroya verdiği tarihe kadar dava zamanaşımı ve şikâyet süresi işlemez (CMK m. 253/21).

İstinaf veya temyiz aşamasında zamanaşımı dolarsa ne olur?
Hüküm kesinleşmediği sürece dava zamanaşımı işlemeye devam eder. Zamanaşımı re’sen uygulanır (TCK m. 72/2); yukarıda anılan 19. Ceza Dairesi kararında olduğu gibi Yargıtay, sürenin dolup dolmadığını kendi inceleme tarihine göre de değerlendirir.

Kaçak kararı verilen sanık için süre nasıl hesaplanır?
Kaçak kararı kaldırılıncaya kadar dava zamanaşımı durur (TCK m. 67/1). Karar tarihi ile kaldırılma tarihi arasındaki süre, hesaptan düşülür.

Sonuç

Dava zamanaşımı hesabında sırasıyla olağan süre bulunur, kesme sebepleri arasındaki aralıklar kontrol edilir, durma süreleri belirlenir ve son olarak ilaveli süre sınırına bakılır. Ceza zamanaşımında ise kalan ceza ve kesme sebepleri belirleyicidir. Somut bir dosyadaki hesaplamanın doğrulanması için büromuzdan bilgi alınabilir.

İlgili yazılar: Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB), Uzlaştırma Kapsamındaki Suçlar, Dava ve Ceza Zamanaşımı (TCK 66-68): Süreler ve Hesaplama

Mevzuat: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun.

Bu yazı, 16 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.