Refakat İzni Nedir? Kaç Gündür?

Refakat izni, çalışanın ağır hastalığı veya engeli bulunan bir yakınının tedavisi sırasında ona eşlik edebilmesi için verilen izindir. Hastane yatışı, ameliyat, uzun süren tedavi veya sürekli bakım gerektiren durumlarda çalışanın işten uzak kalması kaçınılmazdır. Ancak refakat izni konusunda işçi ile memur arasında büyük bir fark vardır. Memurlar için 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, aylıklı ve aylarca sürebilen bir refakat izni öngörür. İşçiler için ise 4857 sayılı İş Kanunu (İş K.) yalnızca belirli şartlarla ve yılda on günle sınırlı bir ücretli izin tanır. Bu yazıda her iki statüdeki refakat izni, şartları ve uygulamada karşılaşılan sorunlar ele alınmaktadır.

İşçiler için refakat izni

İş Kanunu’na 6645 sayılı Kanunla eklenen ek 2. madde, işçiler için tek bir refakat izni hâli öngörür. Buna göre işçilerin en az yüzde yetmiş oranında engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğunun tedavisinde, hastalık raporuna dayalı olarak ve çalışan ebeveynden sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla, bir yıl içinde toptan veya bölümler hâlinde on güne kadar ücretli izin verilir.

Bu iznin şartları şunlardır:

1. Çocuk. İzin yalnızca işçinin çocuğu için kullanılır. Eş, anne, baba veya kardeş için bu hüküm uygulanmaz.
2. Engel veya hastalık derecesi. Çocuğun en az yüzde yetmiş oranında engelli olması veya süreğen bir hastalığının bulunması gerekir. Süreğen hastalık, uzun süreli ve sürekli tedavi gerektiren hastalıkları ifade eder.
3. Hekim raporu. İzin, hastalık raporuna dayalı olarak kullanılır. Engellilik oranı için sağlık kurulu raporu, tedavi ihtiyacı için ise tedavinin yapıldığı tarihleri gösteren belge istenebilir.
4. Ebeveynlerden biri. Anne ve babanın ikisi de çalışıyorsa izni yalnızca biri kullanabilir. Bu nedenle işveren, diğer ebeveynin aynı izni kullanmadığına dair beyan isteyebilir.
5. Süre. Bir yıl içinde toplam on güne kadardır. İzin tek seferde veya parça parça kullanılabilir. Örneğin çocuğun aylık kontrolleri için her ay bir gün izin alınabilir.

Bu izin ücretlidir. İşveren izin günleri için ücret kesemez ve izni yıllık izinden düşemez. Ücretli izin günleri yıllık izne hak kazanma süresinin hesabında çalışılmış gibi sayılır.

İşçinin eşi, annesi veya babası hastalanırsa

İş Kanunu’nda işçinin eşi, annesi, babası veya kardeşi için genel bir refakat izni bulunmaz. Yakınının ameliyatı veya hastane yatışı nedeniyle işten uzak kalması gereken işçi aşağıdaki yollardan birini izleyebilir:

• Yıllık izin. İşverenle anlaşarak yıllık ücretli izninin bir kısmını kullanabilir.
• Ücretsiz izin. İşverenin onayıyla belirli bir süre ücretsiz izin alabilir. Ücretsiz iznin sonuçları için Ücretsiz İzin Nedir? Süresi, Şartları ve İşçinin Hakları yazımıza bakılabilir.
• Toplu iş sözleşmesi veya işyeri politikası. Bazı toplu sözleşmeler ve kurumsal personel yönetmelikleri, yakınların ağır hastalığında birkaç günlük ücretli refakat izni öngörür.
• Telafi çalışması. İş K. m. 64 uyarınca işçinin talebiyle verilen izin günleri için iki ay içinde telafi çalışması yaptırılabilir.

İşçinin yakınının hastalığı nedeniyle işverenden izin almadan işe gelmemesi, devamsızlık nedeniyle fesih riskini doğurur. Yargıtay uygulamasında devamsızlığın haklı bir mazerete dayanıp dayanmadığı somut olaya göre değerlendirilir. Yakının hayati tehlike altında olduğu ani bir durum, haklı mazeret kabul edilebilir; ancak işçinin işverene durumu derhâl bildirmesi beklenir. Bildirim yapılmadan günlerce işe gelinmemesi hâlinde mazeret ileri sürmek güçleşir.

Hastanenin refakatçi belgesi ne işe yarar?

Hastanede yatan bir hastaya eşlik eden yakına hastane tarafından “refakatçi belgesi” veya “refakatçi raporu” verilir. Bu belge, kişinin hastaneye kabul edildiğini ve hastaya refakat ettiğini gösterir. Ancak bu belge, işçi için kendiliğinden ücretli izin hakkı doğurmaz. SGK, refakatçi işçiye geçici iş göremezlik ödeneği de ödemez; çünkü ödenek, sigortalının kendi hastalığı, iş kazası, meslek hastalığı veya analık hâline bağlıdır.

Refakatçi belgesi, işçinin işe gelmemesinin haklı bir nedene dayandığını göstermesi bakımından önemlidir. Devamsızlık nedeniyle fesih uyuşmazlığında bu belge, işçinin mazeretini ispatlayan temel delildir. Bu nedenle belgenin aslı saklanmalı, bir örneği işverene teslim edilmelidir.

Memurlar için refakat izni

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 105’in son fıkrası, memurlar için çok daha geniş bir refakat izni öngörür. Buna göre memurun bakmakla yükümlü olduğu veya memur refakat etmediği takdirde hayatı tehlikeye girecek ana, baba, eş ve çocukları ile kardeşlerinden birinin ağır bir kaza geçirmesi veya tedavisi uzun süren bir hastalığının bulunması hâllerinde, bu durumun sağlık kurulu raporuyla belgelendirilmesi şartıyla üç aya kadar aylıklı izin verilir. Gerektiğinde bu süre bir katına kadar uzatılır.

Memurun refakat izninin özellikleri şunlardır:

• Süre. Üç aya kadar, gerektiğinde üç ay daha uzatılarak toplam altı aya kadar.
• Aylık. Memur bu sürede aylığını ve özlük haklarını almaya devam eder.
• Sağlık kurulu raporu. Tek hekim raporu yeterli değildir. Raporda refakati gerektiren tıbbi sebeplerin, refakat edilmediği takdirde hayati tehlike bulunup bulunmadığının, sürekli ve yakın bakım gerekip gerekmediğinin ve üç ayı geçmeyecek refakat süresinin yer alması gerekir.
• Kapsam. Ana, baba, eş, çocuk ve kardeş. Kayınvalide ve kayınpeder sayılmamıştır.
• Kullanım şekli. Refakat izni, raporda belirtilen süre boyunca kesintisiz kullanılır. İdare uygulamasında bu iznin haftada bir gün gibi parça parça kullanılamayacağı kabul edilmektedir.

Bunun yanında 657 sayılı Kanunda memurların da en az yüzde yetmiş oranında engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğunun tedavisi için yılda on güne kadar mazeret izni kullanabileceği düzenlenmiştir. Bu düzenleme, işçilere ek m. 2 ile tanınan hakla paraleldir.

Kamuda çalışan işçiler

Kamu kurum ve kuruluşlarında işçi statüsünde çalışanlar memur değildir. Bu kişilere 657 sayılı Kanundaki refakat izni uygulanmaz; İş Kanunu ve tabi oldukları toplu iş sözleşmesi uygulanır. Kamu toplu iş sözleşmelerinde yakınların ağır hastalığı hâlinde belirli günlerle sınırlı ücretli refakat izinleri öngörülebilir. Kamuda çalışan işçinin, refakat ihtiyacı doğduğunda önce toplu sözleşmenin izinlere ilişkin bölümünü incelemesi gerekir. Sözleşmenin kapsamı ve işçiye sağladığı haklar için Toplu İş Sözleşmesi Nedir? Yetki, Kapsam ve İşçiye Etkisi yazımıza bakılabilir.

Engelli çocuğu olan işçinin diğer hakları

Refakat izni dışında engelli çocuğu olan işçiye tanınan başka imkânlar da bulunur:

• Kısmi süreli çalışma. İş K. m. 74 kapsamında doğum sonrası kısmi süreli çalışma talebinde bulunulabilir; engelli çocuğu olan ebeveynler bakımından bu imkânın süresi daha uzundur.
• Yarım çalışma ödeneği. Analık izni sonrası belirli sürelerle yarım çalışma ve buna bağlı ödenek imkânı vardır; çocuğun engelli doğması hâlinde süre uzar.
• Ayrımcılık yasağı. İş K. m. 5, işçinin aile durumu nedeniyle ayrımcılığa uğramasını yasaklar. Engelli çocuğunun bakımı nedeniyle izin kullanan işçiye işyerinde olumsuz muamele yapılması, ayrımcılık tazminatına konu olabilir.

İzin kullanımı nedeniyle işten çıkarma

Kanuni refakat iznini kullanan işçinin bu nedenle işten çıkarılması hukuka aykırıdır. İşveren, iznin kullanılmasından sonra performans düşüklüğü veya devamsızlık gibi gerekçeler ileri sürerek fesih yaparsa, bu gerekçelerin gerçek olup olmadığı mahkemece araştırılır. İş güvencesi kapsamındaki işçi işe iade davası açabilir; iş güvencesi kapsamında olmayan işçi ise şartları varsa kötüniyet tazminatı talep edebilir. Kötüniyet tazminatının şartları için İş Hukukunda Kötüniyet Tazminatı Nedir? Nasıl Hesaplanır? yazımıza bakılabilir.

İzin talebi nasıl yapılmalı?

Refakat izni talebi yazılı olarak yapılmalıdır. Dilekçede şu hususlara yer verilmesi uygundur:

• İznin kimin için istendiği ve yakınlık derecesi,
• Engellilik veya hastalık durumunu gösteren rapor,
• İznin kullanılacağı tarihler,
• Ek m. 2 kapsamındaki izinde, diğer ebeveynin bu yıl içinde aynı izni kullanmadığına dair beyan.

Talep ve rapor örneğinin işverene teslim edildiği ispatlanabilir biçimde belgelenmelidir. İşverenin izni reddetmesi veya izin günleri için ücret kesmesi hâlinde işçi bu ücreti talep edebilir ve iş müfettişliğine şikâyette bulunabilir.

Yargıtay kararı

Hastanede yakınına refakat eden işçinin işe gelemediği günler, çoğu zaman devamsızlık nedeniyle fesih uyuşmazlığına dönüşür. Yargıtay’ın devamsızlık kavramına ilişkin değerlendirmesi bu nedenle refakat durumunda da önem taşır:

Kararda belirtildiği gibi devamsızlıktan söz edebilmek için işçinin işverenden izin almaksızın veya haklı bir sebebe dayanmaksızın işine hiç gelmemiş olması gerekir. Yakının ağır hastalığı veya ameliyatı nedeniyle hastanede refakat etmek zorunda kalan işçinin durumu, haklı sebep kapsamında değerlendirilebilir. Ancak mahkemeler, işçinin bu durumu işverene bildirip bildirmediğine ve mazeretini belgeleyip belgelemediğine de bakar. Hastanenin verdiği refakatçi belgesi, yatış ve taburcu tarihlerini gösteren kayıtlar ve işverene gönderilen mesajlar, işçinin haklı sebebini ispatlamasını sağlar. Kararda geçen “bir ay” ifadesinin takvim ayı değil ilk devamsızlıktan sonraki bir aylık süre olarak anlaşılması da devamsızlık hesabında dikkate alınmalıdır.

Güncel Yargıtay kararları: mazeretin belgelenmesi

Kanunda sayılmayan bir yakına refakat eden işçi için asıl risk, işe gelinmeyen günlerin devamsızlık sayılmasıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, izin ya da haklı nedenin devamsızlık feshini engellediğini kabul etmektedir:

Aynı kararın sonucu ise işçi aleyhine olmuştur. İşveren devamsızlık tutanakları tutmuş, ardından işçiye mazeretini belgeleyen resmî evrakı sunmasını, aksi hâlde sözleşmenin feshedileceğini bildiren bir ihtarname göndermişti. İşçi mazeret bildirmemişti. Hukuk Genel Kurulu, işçinin tedavi gördüğü bir hastalığı olsa da işe gelmemesini haklı kılan tedavi sürecini usulüne uygun ispat edemediğini belirterek feshi haklı saymış ve kıdem tazminatı talebinin reddi gerektiğine karar vermiştir.

Bu karar refakat durumuna doğrudan uygulanabilir. Yakının ağır hastalığı haklı neden olabilir; ancak bu nedenin işverene bildirilmesi ve belgelenmesi işçinin yükümlülüğündedir.

Belge sunulmazsa fesih haklı sayılabilir

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin incelediği bir dosyada bölge adliye mahkemesi, işçinin fesih gerekçesi yapılan iki günde hastanede bulunduğuna dair delil sunmadığını, bu nedenle ardı ardına iki iş günü mazeretsiz devamsızlık yaptığını kabul etmiştir (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2023/6000, K. 2023/10942, T. 05.07.2023). Hastane kayıtları, refakatçi belgesi ve işverene gönderilen mesajlar bu tür dosyalarda sonucu belirler.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Hastanedeki refakat günlerinde işverene hiç haber vermemek. Mazeret ne kadar güçlü olursa olsun, işverenin bilgisi dışında kalan devamsızlık fesih riskini artırır.
• Refakatçi belgesini almamak ya da saklamamak. Belge ücretli izin hakkı doğurmaz; ama işe gelmemenin haklı nedene dayandığını gösteren en güçlü delildir.
• İşverenin mazeret soran ihtarnamesine cevap vermemek. Cevapsız kalan ihtarname, mahkemede işçi aleyhine değerlendirilir.
• Engelli çocuk için on günlük izni diğer ebeveynle birlikte kullanmaya çalışmak. Kanun bu izni ebeveynlerden yalnızca birine tanır.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Yakınının ağır hastalığı nedeniyle işten uzak kalması gereken işçi, önce iş sözleşmesini ve varsa toplu iş sözleşmesini inceleyerek hangi izin imkânlarının bulunduğunu belirlemeli, işverene yazılı başvuruda bulunmalı ve hastaneden aldığı belgeleri saklamalıdır. Engelli çocuğu için on günlük ücretli izin hakkı reddedilen veya izin kullandığı için işten çıkarılan işçi, bir ay içinde arabulucuya başvurarak işe iade ve tazminat taleplerini ileri sürebilir.

Mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.