TCK 36 Gönüllü Vazgeçme: Suça Teşebbüs Eden Kişi Hangi Durumda Cezalandırılmaz?

Bir suçu işlemeye karar veren ve bu yönde harekete geçen kişi, suç tamamlanmadan önce kendi iradesiyle geri adım atabilir. Ceza hukuku, bu geri adımı ödüllendirerek faile suçtan dönmesi için bir “altın köprü” kurar. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.36’da düzenlenen gönüllü vazgeçme, failin suçun icra hareketlerinden kendi isteğiyle vazgeçmesi veya kendi çabasıyla neticenin gerçekleşmesini önlemesi hâlinde teşebbüsten dolayı cezalandırılmamasını öngörür. Bu yazıda gönüllü vazgeçmenin şartları, gönüllülüğün nasıl belirlendiği, vazgeçme ile neticeyi önleme ayrımı, tamam olan kısım için sorumluluk, iştirak hâlinde gönüllü vazgeçme ve etkin pişmanlıkla farkı ele alınmaktadır.

Kanun metni

Gönüllü vazgeçmenin teşebbüsle ilişkisi

Gönüllü vazgeçme, suça teşebbüs kurumuyla birlikte anlaşılabilir. TCK m.35’e göre kişi, işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp da elinde olmayan nedenlerle tamamlayamazsa teşebbüsten sorumlu tutulur. Teşebbüsün cezalandırılması için suçun “elinde olmayan nedenlerle” tamamlanamaması gerekir. Gönüllü vazgeçmede ise suç, failin elinde olan bir nedenle, yani kendi iradesiyle tamamlanmamıştır. Bu nedenle gönüllü vazgeçme, teşebbüsün cezalandırılmasını engelleyen bir sebep olarak işlev görür. Teşebbüsün şartları için Suça Teşebbüs (TCK 35) yazısına bakılabilir.

Gönüllü vazgeçmenin uygulanabilmesi için öncelikle suçun icra hareketlerine başlanmış olması gerekir. Hazırlık hareketleri aşamasında kalan bir davranış zaten cezalandırılmadığından, bu aşamada gönüllü vazgeçmeye ihtiyaç yoktur. Öte yandan suçun tamamlanmasından sonra gönüllü vazgeçme söz konusu olamaz; bu aşamada failin pişmanlığı ancak kanunun özel olarak öngördüğü hâllerde etkin pişmanlık olarak değerlendirilebilir.

İki görünüm: Vazgeçme ve neticeyi önleme

İcra hareketlerinden vazgeçme: Fail, suçun icrasına başlamış ancak tüm icra hareketlerini henüz tamamlamamıştır. Bu durumda failin yapması gereken, hareketlerine devam etmemektir. Örneğin bir evin kapısını zorlamaya başlayan hırsızın, kapıyı açmadan kendi isteğiyle oradan ayrılması bu türdendir. Öğretide bu duruma eksik teşebbüsten vazgeçme denir.

Neticenin gerçekleşmesini önleme: Fail, icra hareketlerinin tamamını gerçekleştirmiştir, ancak netice henüz meydana gelmemiştir. Bu durumda sadece hareketsiz kalmak yeterli değildir; failin neticenin gerçekleşmesini kendi çabalarıyla önlemesi gerekir. Örneğin birini öldürmek amacıyla zehir veren failin, pişman olarak mağduru hastaneye götürmesi ve mağdurun kurtulmasını sağlaması bu türdendir. Öğretide bu duruma tam teşebbüste etkin çaba denir.

Neticeyi önleme hâlinde, failin çabasının neticenin önlenmesinde etkili olması gerekir. Fail mağduru hastaneye götürmeye çalışmış, ancak mağdur başka bir sebeple, örneğin bir yoldan geçenin ambulans çağırmasıyla kurtulmuşsa, failin çabasının sonuca etkisi ayrıca değerlendirilir.

Gönüllülük ölçütü

Gönüllü vazgeçmenin en önemli şartı, vazgeçmenin gönüllü olmasıdır. Gönüllülük, failin suçu tamamlama imkânı bulunduğu hâlde kendi iradesiyle bundan vazgeçmesidir. Öğretide sıkça kullanılan bir ölçüte göre, fail “suçu tamamlayabilirdim, ama istemedim” diyebiliyorsa vazgeçme gönüllüdür; “istesem de tamamlayamazdım” durumundaysa gönüllü değildir.

Gönüllü sayılmayan durumlara örnekler:

• Kolluk görevlilerinin olay yerine gelmesi veya siren sesinin duyulması üzerine kaçma,
• Mağdurun direnmesi veya yardım çağırması üzerine bırakma,
• Alarm sisteminin çalması,
• Kasada beklenen paranın bulunmaması veya hedeflenen eşyanın orada olmaması,
• Yakalanma ihtimalinin belirmesi.

Gönüllü sayılabilecek durumlara örnekler:

• Mağdurun yalvarması karşısında acıma duygusuyla vazgeçme (somut olayın koşullarına göre),
• Vicdani rahatsızlık veya pişmanlık duyma,
• Bir yakının ikna etmesiyle vazgeçme,
• Cezalandırılma korkusunun genel bir düşünce olarak belirmesi (somut bir yakalanma tehlikesi olmaksızın).

Vazgeçmenin ahlaki açıdan değerli bir nedene dayanması şart değildir. Önemli olan, vazgeçmenin dış bir zorlamadan kaynaklanmaması ve failin hâlâ suçu tamamlama imkânına sahip olmasıdır.

Tamam olan kısımdan sorumluluk

TCK m.36, gönüllü vazgeçen failin teşebbüsten dolayı cezalandırılmayacağını, ancak tamam olan kısım esasen bir suç oluşturuyorsa o suçun cezasıyla cezalandırılacağını öngörür. Bu kural, gönüllü vazgeçmenin failin daha önce gerçekleştirdiği ve kendi başına suç oluşturan davranışları ortadan kaldırmadığını ifade eder.

Örnekler:

• Hırsızlık amacıyla bir eve giren, ancak içeride kendi isteğiyle hiçbir şey almadan çıkan kişi, hırsızlığa teşebbüsten cezalandırılmaz; ancak konut dokunulmazlığını ihlal suçundan sorumlu olabilir.
• Öldürme kastıyla bıçakla saldırıp mağduru yaralayan, sonra kendi isteğiyle saldırıyı bırakan fail, kasten öldürmeye teşebbüsten cezalandırılmaz; ancak gerçekleşen yaralama nedeniyle kasten yaralama suçundan sorumlu olur.
• Bir kapıyı kırarak içeri girmeye çalışan ve sonra vazgeçen kişi, mala zarar verme suçundan sorumlu tutulabilir.

Öldürmeye teşebbüs ile yaralama arasındaki ayrımın önemi bakımından Kasten Öldürme ve Öldürmeye Teşebbüs Farkı yazısına bakılabilir.

İştirak hâlinde gönüllü vazgeçme

TCK m.41, birden fazla kişinin birlikte işlediği suçlarda gönüllü vazgeçmeyi ayrıca düzenler. Buna göre iştirak hâlinde işlenen suçlarda, yalnızca gönüllü vazgeçen suç ortağı gönüllü vazgeçme hükümlerinden yararlanır. Diğer suç ortakları, suçu tamamlamışlarsa tamamlanmış suçtan, tamamlayamamışlarsa teşebbüsten sorumlu olur.

İştirakte gönüllü vazgeçmenin uygulanabilmesi için vazgeçen suç ortağının, kural olarak suçun işlenmesini önlemesi gerekir. Ancak kanun iki durumda da gönüllü vazgeçme hükümlerinin uygulanacağını kabul eder: Suçun, gönüllü vazgeçenin gösterdiği gayret dışında başka bir sebeple işlenmemiş olması ve suçun, gönüllü vazgeçenin bütün gayretine rağmen işlenmiş olması (TCK m.41/2). Bu ikinci hâlde vazgeçen kişinin ciddi ve samimi bir çaba göstermiş olması aranır; örneğin diğer suç ortaklarını ikna etmeye çalışmak veya mağduru ya da kolluğu uyarmak bu kapsamdadır.

Etkin pişmanlıktan farkı

Gönüllü vazgeçme ile etkin pişmanlık sıklıkla karıştırılır. İkisi arasındaki temel fark, zamanlamadır:

• Gönüllü vazgeçme: Suç tamamlanmadan önce, teşebbüs aşamasında gösterilir. Genel bir hüküm olarak tüm kasıtlı suçlarda uygulanabilir.
• Etkin pişmanlık: Suç tamamlandıktan sonra gösterilir. Yalnızca kanunun açıkça öngördüğü suçlarda ve öngörülen şartlarla uygulanır. Örneğin mal varlığına karşı suçlarda zararın giderilmesi (TCK m.168) veya parada sahtecilikte suç ortaklarının bildirilmesi (TCK m.201) etkin pişmanlık hâlleridir.

Etkin pişmanlığa ilişkin örnekler için Etkin Pişmanlık (TCK 168) ve TCK 201 Sahte Parada Etkin Pişmanlık yazılarına bakılabilir.

Sık tartışılan durumlar

Mağdurun yalvarması veya ağlaması: Failin, mağdurun yalvarması üzerine merhamet duyarak suçtan vazgeçmesi, mağdurun direnmesinden farklıdır. Yalvarma fiziki bir engel oluşturmuyorsa ve fail suçu tamamlama imkânına sahipken vazgeçmişse, vazgeçme gönüllü sayılabilir. Ancak yalvarmanın çevredekilerin dikkatini çekmesi ve failin bu nedenle yakalanma korkusuyla kaçması hâlinde gönüllülük ortadan kalkar.

Daha az değerli bir sonuçla yetinme: Fail, hedeflediği sonucu elde edemeyeceğini anlayıp daha az değerli bir eşyayı alarak olay yerinden ayrılırsa, bu durum gönüllü vazgeçme değildir; fail aldığı eşya bakımından tamamlanmış suçtan sorumlu olur.

Ertelemek amacıyla vazgeçme: Failin suçu tamamen bırakmayıp daha uygun bir zamanda işlemek üzere ertelemesi, gönüllü vazgeçme sayılmaz. Gönüllü vazgeçme, suç kararından kesin olarak dönülmesini gerektirir. Failin, aynı mağdura karşı birkaç gün sonra aynı suçu işlemeye yeniden girişmesi, önceki vazgeçmenin kesin olmadığını gösteren önemli bir delil olarak değerlendirilebilir.

Uygulanamadığı durumlar

Gönüllü vazgeçme yalnızca teşebbüse elverişli suçlarda uygulanabilir. Taksirli suçlarda teşebbüs mümkün olmadığından gönüllü vazgeçme de söz konusu olmaz. Sırf hareket suçlarında, örneğin hakaret veya tehdit gibi suçlarda, hareketin yapılmasıyla suç tamamlandığından gönüllü vazgeçmeye yer kalmaz. Kanunun hazırlık hareketlerini bağımsız suç olarak tanımladığı hâllerde de bu suçlar tamamlanmış olduğundan, gönüllü vazgeçme yerine varsa özel etkin pişmanlık hükümleri uygulanır.

Verilecek karar ve ispat

Gönüllü vazgeçmenin varlığı hâlinde fail teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz. Uygulamada bu durumda teşebbüs edilen suç bakımından ceza verilmesine yer olmadığı kararı verildiği görülmektedir; tamam olan kısım ayrı bir suç oluşturuyorsa bu suçtan ayrıca mahkûmiyet hükmü kurulur. Gönüllülüğün tespitinde failin beyanları tek başına yeterli sayılmaz; olay yeri koşulları, tanık beyanları, kamera kayıtları, failin vazgeçtiği anda bir dış engelin bulunup bulunmadığı ve olaydan sonraki davranışları birlikte değerlendirilir.

Güncel Yargıtay kararları

Yargıtay’ın gönüllü vazgeçmeye ilişkin kararlarının büyük bölümü kasten öldürmeye teşebbüs ve hırsızlık dosyalarında verilmektedir. Bu kararlar, özellikle neticeyi önleme biçimindeki vazgeçmenin cezayı nasıl değiştirdiğini açıkça gösterir.

Neticeyi önleme: öldürmeye teşebbüsten yaralamaya

Bu olayda sanık, tüfekle hayati bölgeye ateş etmiş ve katılan ancak acil ameliyatla kurtarılabilmişti. Daire, kastın öldürmeye yönelik olduğunu kabul etmekle birlikte, sanığın ambulans çağırarak neticeyi önlemesi nedeniyle TCK m. 36’nın uygulanmasını ve eylemin kasten yaralama olarak cezalandırılmasını isabetli bulmuştur. Bu, yazıda açıklanan “tamam olan kısımdan sorumluluk” kuralının tipik uygulamasıdır.

Bu dosyada sanık, mağduru tabancayla yaşamsal tehlike oluşturacak biçimde yaraladıktan sonra 112’yi arayarak olayı, yerini, kendi adını ve mağdurların adlarını bildirmişti. Daire, bu davranışı neticeyi önleme olarak değerlendirmiş ve gönüllü vazgeçme hükmü gözetilerek kasten yaralamadan hüküm kurulması gerektiğini belirtmiştir.

Buna karşılık eyleminden sonra olay yerinden kaçan (Yargıtay 1. Ceza Dairesi, E. 2023/1745, K. 2024/7761, T. 26.11.2024) veya neticeyi önlemeye yönelik hiçbir davranışta bulunmayan sanıklar (Yargıtay 1. Ceza Dairesi, E. 2023/1784, K. 2024/8153, T. 05.12.2024) bakımından gönüllü vazgeçme koşullarının oluşmadığı kabul edilmiştir. Kaçmak, neticeyi önleme değildir.

İcra hareketlerinden vazgeçme

Bu olayda sanıklar camideki dolabı zorlayıp ses cihazını almış, ancak cihazı cami girişinde bırakarak ayrılmışlardı. Daire, savunmaya aykırı delil bulunmadığını gözeterek teşebbüs hükümleri yerine gönüllü vazgeçme hükümlerinin uygulanması gerektiğine karar vermiştir. Kararın önemi, gönüllülüğün ispatında sanığın tutarlı savunmasının ve bunu çürüten delil bulunmamasının belirleyici sayılmasıdır.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Gönüllü vazgeçme savunmasının ilk ifadede dile getirilmemesi. Vazgeçmenin nedeni ve zamanı ilk aşamadan itibaren tutarlı biçimde anlatılmalıdır.
• Neticeyi önlemek için yapılan davranışın belgelenmemesi. 112 arama kaydı, hastane giriş saati ve tanık beyanları gibi deliller dosyaya getirtilmelidir.
• Kaçma veya olay yerinden uzaklaşmanın gönüllü vazgeçme sayılacağının düşünülmesi. İcra hareketleri tamamlandıktan sonra netice ancak etkin bir çabayla önlenirse TCK m. 36 uygulanır.
• Tamam olan kısmın gözden kaçırılması. Vazgeçme teşebbüsten cezayı kaldırır, ancak konut dokunulmazlığının ihlali, mala zarar verme veya yaralama gibi tamamlanmış suçlardan sorumluluk devam eder.
• Gönüllü vazgeçme ile etkin pişmanlığın karıştırılması. Suç tamamlandıktan sonra zararın giderilmesi gönüllü vazgeçme değildir; ancak kanunda öngörülmüşse etkin pişmanlık indirimi sağlar.

Örnek olay

N, gece saatlerinde bir iş yerinin camını kırarak içeri girmiş, kasayı açmak için uğraşırken iş yerinin sahibinin aile fotoğraflarını görmüş ve pişman olarak hiçbir şey almadan oradan ayrılmıştır. Olay yerinde alarm çalmamış, kolluk veya başka bir kişi gelmemiştir. Bu durumda N’nin hırsızlık suçunun icrasından vazgeçmesi dış bir engelden değil, kendi iradesinden kaynaklandığından gönüllüdür ve N hırsızlığa teşebbüsten cezalandırılmaz. Ancak camı kırması mala zarar verme, iş yerine girmesi ise konut dokunulmazlığının ihlali (iş yerinin eklentisi kapsamında) suçlarını oluşturabilir ve N bu suçlardan sorumlu tutulur. Buna karşılık N, alarmın çalması üzerine kaçmış olsaydı, vazgeçme gönüllü sayılmaz ve hırsızlığa teşebbüsten cezalandırılırdı.

Sıkça sorulan sorular

Değerlendirme

Gönüllü vazgeçme, suç yolundaki faile geri dönme imkânı tanıyan ve bu suretle hukuki değerlerin korunmasını amaçlayan önemli bir kurumdur. Hükmün uygulanması, failin teşebbüs aşamasında ve dış bir zorlama olmaksızın kendi iradesiyle vazgeçmesine bağlıdır. Savunmada gönüllülüğün, olayın koşullarına ilişkin somut delillerle desteklenmesi ve tamam olan kısmın hangi suçu oluşturduğunun doğru belirlenmesi, sonucu doğrudan etkiler. Azmettirme ve faillik gibi iştirak türleri için Suça Azmettirme (TCK 38) ve TCK 37 Faillik yazılarına bakılabilir.

Mevzuat: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.35, 36, 37, 38, 41, 168, 201.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata ve ulaşılabilen yargı kararlarına göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumlar için hukuki destek alınması önerilir.