Organ veya Doku Ticareti Suçu (TCK m.91)

Organ veya doku ticareti, insan organlarının ve dokularının hukuka aykırı olarak alınması, satılması, satın alınması ya da bu işlere aracılık edilmesidir. Suç 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) m. 91’de düzenlenmiştir. Organını satan kişinin durumu için m. 92 ve m. 93 özel hükümler getirir.

1. Kanun Metni

TCK m. 91

“(1) Hukuken geçerli rızaya dayalı olmaksızın, kişiden organ alan kimse, beş yıldan dokuz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suçun konusunun doku olması halinde, iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.

(2) Hukuka aykırı olarak, ölüden organ veya doku alan kimse, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(3) Organ veya doku satın alan, satan, satılmasına aracılık eden kişi hakkında, birinci fıkrada belirtilen cezalara hükmolunur.

(4) Bir ve üçüncü fıkralarda tanımlanan suçların bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, sekiz yıldan onbeş yıla kadar hapis ve onbin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur.

(5) Hukuka aykırı yollarla elde edilmiş olan organ veya dokuyu saklayan, nakleden veya aşılayan kişi, iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(6) Belli bir çıkar karşılığında organ veya doku teminine yönelik olarak ilan veya reklam veren veya yayınlayan kişi, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(7) Bu maddede tanımlanan suçların bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.

(8) Birinci fıkrada tanımlanan suçun işlenmesi sonucunda mağdurun ölmesi halinde, kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanır.”

2. Organ veya Doku Ticareti Suçunda Cezalar

• Rızasız organ alma: 5-9 yıl hapis; doku: 2-5 yıl hapis (m. 91/1)
• Ölüden hukuka aykırı organ veya doku alma: 1 yıla kadar hapis (m. 91/2)
• Satın alma, satma, satışa aracılık: birinci fıkradaki cezalar (m. 91/3)
• Örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmesi: 8-15 yıl hapis ve 10.000 güne kadar adli para cezası (m. 91/4)
• Hukuka aykırı elde edilmiş organ veya dokuyu saklama, nakletme, aşılama: 2-5 yıl hapis (m. 91/5)
• Çıkar karşılığı organ veya doku temini için ilan ya da reklam: 1 yıla kadar hapis (m. 91/6)
• Rızasız organ alma sonucu mağdurun ölümü: kasten öldürme hükümleri (m. 91/8)

Satış ve aracılık (m. 91/3) rızasızlık şartına bağlı değildir. Bu nedenle kendi organını para karşılığında satan kişi de bu fıkra kapsamına girer.

3. Hukuken geçerli rıza: 2238 sayılı Kanun’daki koşullar

TCK m. 91/1, organ veya dokunun “hukuken geçerli rızaya dayalı olmaksızın” alınmasını cezalandırır. Rızanın hukuken geçerli olup olmadığı, 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun’a göre belirlenir. Bu Kanuna göre:

• On sekiz yaşını doldurmamış ve ayırt etme gücüne sahip olmayan kişilerden organ ve doku alınması yasaktır (m. 5).
• Vericinin rızası, en az iki tanık huzurunda açık, bilinçli ve etkiden uzak olarak önceden verilmiş yazılı ve imzalı bir beyanla ya da iki tanık önünde sözlü olarak açıklanıp imzalanan ve hekimce onaylanan bir tutanakla alınmalıdır (m. 6).
• Hekim, vericiyi tehlikeler ve sonuçlar hakkında bilgilendirmek; bedel veya başka bir çıkar karşılığında verilmek istenen organı almayı reddetmek; evli vericinin eşinin karardan haberdar olup olmadığını araştırıp tutanağa geçirmekle yükümlüdür (m. 7).
• Vericinin yaşamını sona erdirecek veya tehlikeye sokacak organ ve dokuların alınması yasaktır (m. 8).
• Organ ve doku alınması, saklanması ve nakli yalnızca Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilmiş kurumlarca yapılabilir (m. 10).

Bedel veya başka bir çıkar karşılığında organ ve doku alınması ve satılması ile organ ve doku alınmasına ilişkin reklam da yasaktır (m. 3, 4). Bu nedenle verici rıza göstermiş olsa bile, organ bir bedel karşılığında veriliyorsa rıza hukuken geçerli sayılmaz ve fiil TCK m. 91/3 kapsamına girer. 2238 sayılı Kanun’un 15. maddesi de hukuka aykırı organ ve doku alma, satma, satın alma, aracılık, saklama, nakil, aşılama ve reklam fiilleri hakkında TCK m. 91’in uygulanacağını açıkça belirtir.

4. Ölüden organ alınması ve 2025 değişikliği

Ölüden organ veya doku alınabilmesi için kişinin sağlığında bu yönde irade açıklaması gerekir. 21.7.2025 tarihli ve 7557 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikle bu irade; e-Devlet Kapısı veya Sağlık Bakanlığı bilişim sistemleri üzerinden güvenli kimlik doğrulamasıyla beyan, resmî veya yazılı vasiyet ya da iki tanık huzurunda açıklama yoluyla ortaya konulabilir. Bağışçının sağlığında açıkladığı irade yakınlarının iradesine aykırı olsa da esas alınır. Böyle bir beyan yoksa sırasıyla eşin, reşit çocukların, ana veya babanın ya da kardeşlerden birinin muvafakati aranır (2238 s. K. m. 14).

Ölünün sağlığında organ alınmasına karşı olduğunu belirtmesi hâlinde organ ve doku alınamaz. Bu kurallara aykırı olarak ölüden organ veya doku alınması, TCK m. 91/2 uyarınca bir yıla kadar hapis cezasını gerektirir.

5. Zorunluluk Hâli ve Etkin Pişmanlık

TCK m. 92

“(1) Organ veya dokularını satan kişinin içinde bulunduğu sosyal ve ekonomik koşullar göz önünde bulundurularak, hakkında verilecek cezada indirim yapılabileceği gibi, ceza vermekten de vazgeçilebilir.”

TCK m. 93

“(1) Organ veya dokularını satan kişi, resmi makamlar tarafından haber alınmadan önce durumu merciine haber vererek suçluların yakalanmalarını kolaylaştırırsa, hakkında cezaya hükmolunmaz.

(2) Bu suç haber alındıktan sonra, organ veya dokularını satan kişi, gönüllü olarak, suçun meydana çıkmasına ve diğer suçluların yakalanmasına hizmet ve yardım ederse; hakkında verilecek cezanın, yardımın niteliğine göre, dörtte birden yarısına kadarı indirilir.”

Bu iki hüküm yalnızca organını veya dokusunu satan kişi için uygulanır; alıcıya veya aracıya uygulanmaz. Zorunluluk hâlinde indirim ya da cezadan vazgeçme hâkimin takdirindedir. Etkin pişmanlıkta ise resmî makamlar haber almadan önce bildirim yapılır ve suçluların yakalanması kolaylaşırsa ceza verilmez; sonradan yapılan yardımda ceza dörtte birden yarısına kadar indirilir.

6. Görevli mahkeme, zamanaşımı ve usul

Ağır ceza mahkemesi, on yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlara bakar. TCK m. 91/1 ve m. 91/3’teki cezaların üst sınırı dokuz yıl olduğu için bu davalar asliye ceza mahkemesinde görülür (5235 sayılı Kanun m. 11). Örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suç (üst sınır 15 yıl) ve mağdurun ölümüyle sonuçlanan suç ise ağır ceza mahkemesinin görevindedir.

Zamanaşımı. Rızasız organ alma, satma, satın alma ve aracılıkta cezanın üst sınırı dokuz yıl olduğundan dava zamanaşımı on beş yıldır (TCK m. 66/1-d). Ölüden hukuka aykırı organ alma ve reklam suçlarında üst sınır beş yılı geçmediğinden süre sekiz yıldır (TCK m. 66/1-e).

El koyma. Organ veya doku ticareti, suçtan elde edildiğine dair kuvvetli şüphe bulunan taşınmaz, araç, banka hesabı ve diğer malvarlığı değerlerine el konulabilecek suçlar arasındadır (CMK m. 128/2-a-2).

Şikâyet ve uzlaşma. Suç şikâyete bağlı değildir ve uzlaştırma kapsamında yer almaz. Savcılık suçu öğrendiğinde kendiliğinden soruşturma yürütür.

5235 sayılı Kanun m. 12 (özet)

“Kanunların ayrıca görevli kıldığı hâller saklı kalmak üzere, […] ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezalarını gerektiren suçlarla ilgili dava ve işlere bakmakla ağır ceza mahkemeleri görevlidir.”

7. Emsal Karar

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2022/8807, K. 2023/6026, 27.12.2023. Sanık, borcunu ödemek için böbreğini para karşılığında böbrek hastası bir kişiye vermeyi kabul etmiş, nakil özel bir hastanede yapılmıştı. Yerel mahkeme TCK m. 92’ye dayanarak ceza verilmesine yer olmadığına karar verdi. Daire, m. 91/3 bakımından önemli olanın organın para veya maddi menfaat karşılığında el değiştirmesi olduğunu, ödemenin zamanının bu sonucu değiştirmediğini belirtti. Sanığın ekonomik sıkıntısını kendi eylemiyle yarattığını ve bunu başka yollarla giderme imkânı bulunduğunu, bu nedenle m. 92’nin şartlarının oluşmadığını kabul ederek kararı bozdu.

Daire gerekçesinden

“Bu hüküm uygulanırken çok özenli davranılmalı, maddenin yorumunda organ ve doku ticaretine ilişkin suçlarla mücadelede etkisiz kalınacak bir yorum ve uygulamadan kaçınılmalı”

8. Sıkça Sorulan Sorular

9. Yararlanılan Kaynaklar

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66, 91, 92, 93
• 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun m. 3-8, 10, 14, 15
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 128
• 5235 sayılı Kanun m. 11, 12
• Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2022/8807, K. 2023/6026, T. 27.12.2023

Mevzuat 15.10.2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerinden kontrol edilmiştir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir dosya için hukuki görüş yerine geçmez.

İlgili yazılar: İnsan Üzerinde Deney Suçu (TCK m.90), İşkence Suçu (TCK m.94). Kanunun güncel metni: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (mevzuat.gov.tr).