GBT, Emniyet Genel Müdürlüğünün kişiler hakkında tuttuğu ve uygulamada “Genel Bilgi Toplama” olarak adlandırılan kayıt sistemidir. Yolda, otogarda veya bir kontrol noktasında kimlik soran polis, kişinin hakkında aranma kaydı veya önceki kolluk işlemleri bulunup bulunmadığını bu sistem üzerinden sorgular. GBT kaydı adli sicil kaydından farklıdır; mahkûmiyet adli sicilden silinse bile bazı bilgiler GBT’de kalmaya devam edebilir. Bu yazıda GBT’nin dayanağı, kimlik kontrolündeki yeri ve kayda karşı başvurulabilecek yollar ele alınmaktadır.
KISA CEVAP
- GBT, Emniyet Genel Müdürlüğünün PVSK Ek m. 7’ye dayanarak tuttuğu kayıt sistemidir; ayrıntıları yayımlanmamış Bilgi Toplama Yönergesi’nde düzenlenir.
- Polis, ancak PVSK m. 4/A’da sayılan amaçlarla ve makul sebebe dayanarak kişiyi durdurup kimlik sorabilir; GBT sorgusu bu kontrolün parçasıdır.
- GBT kaydı adli sicilden farklıdır; e-Devlet’te görünmez ve mahkûmiyet dışındaki kolluk işlemlerini de içerebilir.
- Yakalama emriyle yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır (CMK m. 94/1).
- Kaydın öğrenilmesi veya silinmesi için emniyete yazılı başvurulur; ret kararına karşı altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir (İYUK m. 7, 10).
GBT’nin hukuki dayanağı
Kanun ve yönerge
2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu (PVSK) Ek Madde 7’ye göre polis, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, anayasal düzene ve genel güvenliğe ilişkin önleyici ve koruyucu tedbirleri almak, emniyet ve asayişi sağlamak amacıyla istihbarat faaliyetinde bulunur, bu amaçla bilgi toplar, değerlendirir ve yetkili mercilere ulaştırır. Bu faaliyetler çerçevesinde elde edilen kayıtlar bu amaçlar dışında kullanılamaz ve saklanmasında gizlilik ilkesi geçerlidir.
GBT kayıtlarının ayrıntılı usulü kanunda değil, yayımlanmamış bir idari düzenleme olan Bilgi Toplama Yönergesi’nde düzenlenmiştir. Anayasa Mahkemesi, GBT kayıtlarına ilişkin bir bireysel başvuruda PVSK Ek m. 7, 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m. 12 ve Bilgi Toplama Yönergesi’ni birlikte incelemiştir.
Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile ilişkisi
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), millî güvenliği, kamu güvenliğini veya kamu düzenini sağlamaya yönelik olarak kanunla görevlendirilmiş kurumların önleyici, koruyucu ve istihbari faaliyetleri kapsamında işlenen verilere uygulanmaz (KVKK m. 28/1-ç). Soruşturma, kovuşturma, yargılama ve infaz işlemlerine ilişkin olarak yargı makamlarınca işlenen veriler de kapsam dışıdır (m. 28/1-d). Suçun önlenmesi veya soruşturması için gerekli veri işlemede ise ilgili kişinin bilgi talep etme hakları (m. 11) zararın giderilmesini isteme hakkı dışında uygulanmaz (m. 28/2-a).
Bu nedenle GBT kaydına ilişkin başvurular, kural olarak Kişisel Verileri Koruma Kurulu’na değil, kaydı tutan idareye ve idari yargıya yapılır.
Kimlik kontrolü ve GBT sorgusu
Durdurma ve kimlik sorma şartları
PVSK m. 4/A’ya göre polis kişileri ve araçları ancak şu amaçlarla durdurabilir:
- bir suç veya kabahatin işlenmesini önlemek,
- suç işledikten sonra kaçan failleri yakalamak, faillerin kimliklerini tespit etmek,
- hakkında yakalama emri veya zorla getirme kararı bulunan kişileri tespit etmek,
- kişilerin hayatı, vücut bütünlüğü veya malvarlığı ya da topluma yönelik bir tehlikeyi önlemek.
Durdurma için polisin tecrübesine ve içinde bulunulan durumdan edindiği izlenime dayanan makul bir sebep gerekir. Süreklilik arz edecek, keyfî durdurma yapılamaz. Polis durdurma sebebini bildirir, kimlik ve bulundurulması gereken belgelerin ibrazını isteyebilir. Durdurma, gerekli olan süreden uzun sürdürülemez.
GBT sorgusu, durdurulan kişinin kimliğiyle yapılan bu kontrolün parçasıdır. Sorguda bir aranma kaydı çıkmazsa kişinin ayrılmasına izin verilir.
Kimliği belirlenemeyen veya yanlış kimlik veren kişi
Kimlik belgesi bulunmayan, açıklamadan kaçınan veya gerçeğe aykırı beyanda bulunan kişi tutulur ve durum derhâl Cumhuriyet savcısına bildirilir. Kimliği belirlenince tutma hâline son verilir. Kimliğinin tespiti amacıyla tutulan kişiye, talep etmesi hâlinde, bu amaçla tutulduğuna ve tutulma süresine ilişkin bir belge verilir (PVSK m. 4/A). Bu belge, sonradan haksız tutulma iddiasında bulunulacaksa önemli bir delildir.
Yargıtay 8. Ceza Dairesi, GBT sorgusu için kimliği istenen kişinin kardeşinin kimliğini ibraz ettiği bir olayı incelemiştir. Daire, tutanakların kişinin gerçek kimliğine göre düzenlendiğini ve kardeş hakkında adli işlem yapılmadığını tespit etmiştir. Bu nedenle fiilin başkasına ait kimlik bilgilerini kullanma (iftira) suçunu değil, 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m. 40/1’deki kimliği hakkında gerçeğe aykırı beyanda bulunma kabahatini oluşturduğuna karar vermiştir (Yargıtay 8. CD, E. 2019/13146, K. 2019/15945, T. 26/12/2019). Gerçeğe aykırı kimlik bilgilerine göre resmî bir belge düzenlenmişse fiil, resmî belgenin düzenlenmesinde yalan beyan suçunu (TCK m. 206) oluşturabilir.
GBT kaydında neler görünür?
Yönerge yayımlanmadığı için GBT’ye hangi bilgilerin hangi süreyle işlendiği kamuya açık bir metinde yer almaz. Yargı kararlarına yansıyan bilgiler, sistemin özellikle şu kayıtları gösterdiğini ortaya koymaktadır:
- hakkında yakalama emri, yakalama kararı veya zorla getirme kararı bulunup bulunmadığı (aranma kaydı),
- kişi hakkında daha önce kolluk tarafından yürütülen soruşturma işlemleri ve suç kayıtları.
Yargıtay 10. Ceza Dairesinin incelediği bir dosyada, otogarda yapılan kimlik kontrolü ve GBT sorgusunda kişinin 6136 sayılı Kanun’dan suç kaydının görünmesi üzerine polisin kişiyle görüşmeye devam ettiği ve olayın bir uyuşturucu soruşturmasına dönüştüğü anlaşılmaktadır (Yargıtay 10. CD, E. 2021/392, K. 2023/8683, T. 16/10/2023). Karar, GBT’de önceki suç kayıtlarının görülebildiğini ve bu kayıtların polisin sonraki işlemlerinde dikkate alınabildiğini göstermektedir.
Sorguda aranma kaydı çıkarsa
GBT sorgusunda kişi hakkında yakalama emri bulunduğu görülürse kişi yakalanır. Hâkim veya mahkeme tarafından verilen yakalama emri üzerine yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır. Bu mümkün değilse aynı süre içinde, yakalandığı yerdeki adliyede kurulu ses ve görüntü sistemi (SEGBİS) aracılığıyla yetkili hâkim veya mahkeme tarafından sorgusu yapılır ya da ifadesi alınır (CMK m. 94/1-2).
Yalnızca ifadesinin alınması için yakalama emri çıkarılmış ve mesai saatleri dışında yakalanmış kişi, belirlenen tarihte yargı mercii önünde hazır bulunmayı taahhüt ederse Cumhuriyet savcısının emriyle serbest bırakılabilir. Bu imkân her yakalama emri için bir kez kullanılabilir. Taahhüdünü yerine getirmeyen kişiye bin Türk lirası idari para cezası verilir (CMK m. 94/3).
Uygulamada sık karşılaşılan bir sorun, dosyası sonuçlanmış veya ifadesi alınmış olmasına rağmen yakalama emrinin sistemden kaldırılmamış olmasıdır. Bu durumda kişi, ifadesinin alındığını veya kararın kaldırıldığını gösteren belgeyi yanında bulundurmalı ve emri veren mahkemeden veya savcılıktan kaydın kaldırılması için kolluğa yazı yazılmasını istemelidir.
Adli sicil kaydı ile GBT farkı
Adli sicil, 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu’na göre Adalet Bakanlığınca tutulur ve kesinleşmiş mahkûmiyetleri içerir. Kanun, kayıtların arşive alınma ve silinme koşullarını açıkça düzenler. Kişi kendi adli sicil kaydını e-Devlet üzerinden görebilir.
GBT ise İçişleri Bakanlığına bağlı kolluk tarafından tutulur. Mahkûmiyet dışında kolluk işlemlerine ilişkin bilgileri de içerebilir. Kişi bu kaydı e-Devlet üzerinden görüntüleyemez. Kaydın tutulma süresini ve silinme koşullarını belirleyen kamuya açık bir kanun hükmü bulunmamaktadır.
Bu fark, güvenlik soruşturması, silah ruhsatı veya bazı kamu görevlerine giriş gibi işlemlerde önem taşır. Adli sicil kaydı temiz olan kişi hakkında, GBT’deki eski bir kayıt nedeniyle olumsuz değerlendirme yapılabilmektedir.
GBT kaydı nasıl öğrenilir ve silinmesi nasıl istenir?
İdareye başvuru
Kişi, hakkında GBT kaydı bulunup bulunmadığını öğrenmek ve kaydın silinmesini veya güncellenmesini istemek için il emniyet müdürlüğüne ya da Emniyet Genel Müdürlüğüne yazılı başvuruda bulunabilir. Başvuruya, kaydın dayandığı dosyada verilen beraat, kovuşturmaya yer olmadığı, düşme veya adli sicilden silinme gibi kararların örnekleri eklenmelidir. Yakalama kararı kaldırılmış olmasına rağmen aranma kaydı devam ediyorsa, kararı kaldıran merciin yazısıyla başvurulması gerekir.
İdari yargı ve bireysel başvuru
Başvurunun reddine karşı, ret kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir (2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 7). İdare otuz gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır ve dava süresi bu tarihten itibaren işler (İYUK m. 10). Olağan yargı yolları tüketildikten sonra Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir.
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, GBT kayıtlarının silinmemesine ilişkin bir başvuruda kişisel verilerin korunması hakkı yönünden ihlal bulunmadığına karar vermiştir (E.Ç.A. [GK], B. No: 2014/5671, 7/6/2018). Buna karşılık Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 2000 yılına ait bir mahkûmiyet bilgisinin İçişleri Bakanlığının veri tabanında tutulmasına ilişkin Gökhan Acar/Türkiye (B. No: 20039/22) başvurusunu 2024 yılında Hükümete iletmiştir. Mahkeme, Hükümete bilgilerin toplanmasına ilişkin yönergenin yayımlanmış ve erişilebilir olup olmadığını, kayıtların saklanma süresi, kullanımı ve imhası için yeterli güvencelerin bulunup bulunmadığını sormuştur. Bu başvurunun sonucu, GBT uygulaması bakımından yol gösterici olacaktır.
Sıkça Sorulan Sorular
Polis neden GBT sorgusu yapar?
Kişinin hakkında yakalama emri veya zorla getirme kararı bulunup bulunmadığını ve önceki kayıtlarını tespit etmek için. Sorgu, PVSK m. 4/A’daki durdurma ve kimlik sorma yetkisine bağlıdır.
GBT kaydı e-Devlet’te görünür mü?
Hayır. E-Devlet’te görüntülenebilen kayıt adli sicil kaydıdır. GBT kaydı için emniyete yazılı başvuru gerekir.
Beraat eden kişinin GBT kaydı kendiliğinden silinir mi?
Kanunda bu konuda açık bir süre veya otomatik silme kuralı yoktur. Kesinleşmiş beraat kararının eklendiği bir dilekçeyle kaydın güncellenmesi veya silinmesi istenmelidir.
Kimlik kontrolünde başkasının kimliğini vermek suç mudur?
Hakkında başka kimlikle resmî belge düzenlenmemişse fiil, Yargıtay 8. Ceza Dairesinin kararına göre Kabahatler Kanunu m. 40/1 kapsamında idari para cezasını gerektirir. Başka kimlikle belge düzenlenmişse veya başkası hakkında adli işlem yapılmasına yol açılmışsa suç oluşabilir.
Sonuç
GBT, polisin kimlik kontrolünde başvurduğu ve dayanağının önemli bir kısmı yayımlanmamış yönergede bulunan bir kayıt sistemidir. Kişi kaydını e-Devlet’te göremez; öğrenmek ve düzeltmek için emniyete yazılı başvuru yapması, ret hâlinde altmış gün içinde idare mahkemesine gitmesi gerekir. Lehine sonuçlanmış dosyaların kararlarını saklamak, bu başvurularda en önemli belgedir. Somut bir dosyaya ilişkin değerlendirme için büromuzla iletişime geçilebilir.
Mevzuat: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 5326 sayılı Kabahatler Kanunu, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanun, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu.
Bu yazı, 22 Ekim 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için hukuki destek alınız.