Gaiplik Kararı ve Gaibin Mirası: Kayıp Kişinin Malları Nasıl Paylaşılır?

Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya uzun zamandır kendisinden haber alınamayan bir kişinin malvarlığı, ölümü ispatlanamadığı için mirasçılarına doğrudan geçmez. Bu durumda mirasçılar mahkemeden gaiplik kararı ister. Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 32-35’e göre karar, ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl veya son haberin üzerinden en az beş yıl geçtikten sonra istenebilir. Mahkeme en az altı ay süren bir ilanla kişi hakkında bilgisi olanları çağırır. İlandan sonuç alınamazsa gaiplik kararı verilir ve ölüme bağlı haklar, kişinin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır. Mirasçılar tereke mallarını teslim almadan önce güvence göstermek zorundadır. Gaip ortaya çıkarsa mallar ona geri verilir.

Kanun metni

Gaiplik, ölüm karinesi ve kayyımlık arasındaki fark

Kaybolan bir kişi için kanunda üç ayrı kurum vardır. Hangisinin uygulanacağı, olayın koşullarına bağlıdır.

Ölüm karinesi (TMK m. 31). Bir kişi, ölümüne kesin gözle bakılmayı gerektiren durumlar içinde kaybolursa, cesedi bulunamamış olsa bile gerçekten ölmüş sayılır. Batan bir gemide, deprem enkazında veya bir maden kazasında kaybolan ve kurtulma ihtimali bulunmayan kişiler bu kapsamdadır. Bu durumda mahkemeden gaiplik kararı alınması gerekmez; ölüm, ilgili yerin mülkî amirinin emriyle nüfus kütüğüne işlenir (TMK m. 44). Miras da ölüm tarihinde açılır.

Gaiplik (TMK m. 32-35). Ölüm hakkında kuvvetli bir olasılık bulunmakla birlikte kesinlik yoksa gaiplik kararı gerekir. Savaşta, trafik kazasında veya bir göç yolculuğunda kaybolup cesedi bulunamayan ya da yıllardır haber alınamayan kişiler bu kapsamdadır.

Kayyımlık (TMK m. 427). Bir kişi uzun süreden beri bulunamıyor ve oturduğu yer de bilinmiyorsa, gaiplik koşulları henüz oluşmamışken malvarlığını yönetmek için yönetim kayyımı atanabilir. Kayyım, kira ve alacakları tahsil eder, malları korur. Ancak kayyım atanması mirası açmaz; mallar kaybolan kişiye ait olmaya devam eder.

Gaiplik kararı için gerekli süreler

TMK m. 33, iki ayrı bekleme süresi öngörür:

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolma: Tehlikenin gerçekleştiği tarihten itibaren en az bir yıl geçmelidir. Örneğin bir sel felaketinde kaybolan kişi için başvuru, selin üzerinden bir yıl geçtikten sonra yapılabilir.
• Uzun zamandan beri haber alınamama: Son haber tarihinden itibaren en az beş yıl geçmelidir. Son haber; son telefon görüşmesi, son mektup, son banka işlemi veya kişinin son görüldüğü tarih olabilir.

Bu süreler başvuru için aranan asgari sürelerdir. Bunlara ek olarak, başvurudan sonra yapılacak ilanın da en az altı ay sürmesi gerekir. Bu nedenle uygulamada son haberden gaiplik kararına kadar geçen süre beş buçuk yılı aşar.

Başvuru, görevli ve yetkili mahkeme

Gaiplik kararını, hakları kaybolan kişinin ölümüne bağlı olanlar ister (TMK m. 32/1). Bunlar başta yasal mirasçılar olmak üzere, vasiyetnamede lehine tasarruf bulunan kişiler, kaybolanın eşi ve sigorta tazminatı gibi bir hakkı kaybolanın ölümüne bağlı olan kişilerdir. Hazine de TMK m. 588’deki koşullarda gaiplik isteyebilir.

Gaiplik kararı, Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 382/2-a-4’te çekişmesiz yargı işleri arasında sayılmıştır. HMK m. 383’e göre çekişmesiz yargı işlerinde aksine düzenleme bulunmadıkça görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir. Yetkili mahkeme TMK m. 32/2’ye göre kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesidir. Kişi Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer, böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Başvuru dilekçesine genellikle şu deliller eklenir:

• Kaybolan kişinin nüfus kayıt örneği,
• Kayıp ilanına veya kaybolma olayına ilişkin kolluk, savcılık veya afet kayıtları,
• Son haberi gösteren mektup, mesaj, telefon kaydı veya tanık beyanları,
• Kişinin yurt dışına çıkıp çıkmadığına ilişkin giriş-çıkış kayıtları,
• Sosyal güvenlik ve banka hareketleri.

Mahkeme, kaybolan kişi hakkında bilgisi bulunanları usulüne göre yapılan ilanla çağırır. İlan süresi ilk ilandan itibaren en az altı aydır. Kişi ilan süresi dolmadan ortaya çıkar, kendisinden haber alınır veya öldüğü tarih tespit edilirse istem düşer (TMK m. 34).

Gaiplik kararının sonuçları

Gaiplik kararı kişinin ölümüyle aynı sonuçları doğurur. Ölüme bağlı haklar, ölüm ispatlanmış gibi kullanılır (TMK m. 35/1). Karar, hâkimin bildirmesi üzerine ölüm kütüğüne kaydedilir (TMK m. 45).

En önemli sonuç, kararın geriye etkili olmasıdır. TMK m. 35/2’ye göre karar, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden itibaren hüküm doğurur. Bu nedenle miras, karar tarihinde değil, ölüm tehlikesi veya son haber tarihinde açılmış sayılır. Mirasçılar da bu tarihe göre belirlenir. Son haber tarihinden sonra, ancak karardan önce ölen bir kardeş, gaibin mirasçısı olabilir ve onun payı kendi mirasçılarına geçer (TMK m. 580/2).

Gaiplik kararı alındıktan sonra mirasçılar, sulh hukuk mahkemesinden veya noterden mirasçılık belgesi alır. Uygulamada mahkemeler, gaip olduğu iddia edilen bir kişi için önce gaiplik kararı alınmasını ister. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi’nin 29.06.2015 tarihli ve E. 2015/2260, K. 2015/7174 sayılı kararında, mirasbırakanın gaip olduğunun ileri sürüldüğü bir mirasçılık belgesi talebinde mahkemenin davacıya gaiplik davası açması için yetki ve süre vermesi, sonucuna göre karar vermesi gerektiği belirtilmiştir. Mirasçılık belgesinin genel usulü için Mirasçılık Belgesi (Veraset İlamı) Nasıl Alınır? yazımıza bakılabilir.

Gaiplik kararının aile hukukuna ilişkin sonucu ise farklıdır. Gaiplik kararı evliliği kendiliğinden sona erdirmez. TMK m. 131’e göre gaibin eşi, mahkemece evliliğin feshine karar verilmedikçe yeniden evlenemez. Eş, evliliğin feshini gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrı bir dava ile isteyebilir.

Mirasçıların güvence gösterme yükümlülüğü

Gaiplik kararı kesin bir ölüm tespiti değildir. Kişi bir gün ortaya çıkabilir. Kanun bu ihtimale karşı mirasçılara güvence gösterme yükümlülüğü getirir. TMK m. 584’e göre gaibin mirasçıları veya mirasında hak sahibi olanlar, tereke mallarını teslim almadan önce bu malları ileride ortaya çıkabilecek üstün hak sahiplerine veya gaibin kendisine geri vereceklerine ilişkin güvence göstermek zorundadır.

Güvence süresi şöyledir:

• Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada beş yıl. Süre tereke mallarının tesliminden başlar.
• Uzun zamandan beri haber alınamamada on beş yıl. Süre son haber tarihinden başlar.
• Her hâlde en çok gaibin yüz yaşına varmasına kadar geçecek süre.

Güvence; banka teminat mektubu, nakit depo veya taşınmaz üzerinde ipotek gibi yollarla verilebilir. Güvence gösterilmeden mallar teslim edilmez ve tereke resmen yönetilmeye devam eder.

Gaip ortaya çıkarsa ne olur?

Gaip ortaya çıkarsa veya üstün hak sahibi olduğunu ileri sürenler bu sıfatlarını ispat ederse, tereke mallarını teslim almış olanlar aldıkları malları zilyetlik kuralları uyarınca geri vermekle yükümlüdür (TMK m. 585/1). Zilyetlik kurallarına göre iyiniyetli zilyet, malı olağan kullanımı nedeniyle tazminat ödemez ve yaptığı zorunlu ve yararlı giderleri isteyebilir. Kötü niyetli zilyet ise malın kullanımından doğan yararları da geri vermek zorundadır.

İyiniyetli olanların üstün hak sahiplerine geri verme yükümlülüğü, miras sebebiyle istihkak davasına ilişkin zamanaşımı süresine tabidir (TMK m. 585/2). Bu süre, öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde on yıldır; iyiniyetli olmayanlar için yirmi yıldır (TMK m. 639). Bu davanın ayrıntıları Miras Sebebiyle İstihkak Davası: Şartlar, Zamanaşımı ve Yetkili Mahkeme yazımızda anlatılmıştır.

Gaibe düşen miras payı

Bazen kaybolan kişi, mirasbırakan değil mirasçı konumundadır. Örneğin bir annenin ölümünde çocuklarından biri yıllardır kayıptır. Bu durumda TMK m. 586 uygulanır. Mirasın açıldığı anda ortada bulunmayan ve sağ olup olmadığı ispat edilemeyen mirasçının payı resmen yönetilir. Diğer mirasçılar, kayıp mirasçının payını kendi aralarında paylaşamaz.

Kayıp mirasçının mirasın açıldığı anda sağ olmaması hâlinde payı kendilerine kalacak olanlar, gaiplik süreleri ve usulüne uyarak onun gaipliğine karar verilmesini ve payın kendilerine teslimini isteyebilir. Gaibin mirasçıları tereke mallarını teslim aldıktan sonra gaibe yeni bir miras düşerse, ayrıca gaiplik kararı alınmasına gerek yoktur (TMK m. 587).

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 27.05.2013 tarihli ve E. 2012/14106, K. 2013/14464 sayılı kararı bu konuda önemli bir noktaya değinir. Somut olayda, haklarında gaiplik istenen kişiler daha önce verilen bir mirasçılık belgesinde mirasçı olarak gösterilmişti. Daire, bu durumun mirasbırakanın ölüm tarihinde kişilerin sağ olduğuna karine oluşturduğunu, ancak koşulları varsa gaiplik kararı alınmasına engel olmadığını belirterek gaiplik isteminin reddini bozdu.

Hazinenin gaiplik istemi

Gaibin malvarlığı veya ona düşen miras payı on yıl resmen yönetilirse ya da malvarlığı böyle yönetilen kişinin yüz yaşını dolduracağı süre geçerse, Hazinenin istemi üzerine o kişinin gaipliğine karar verilir (TMK m. 588). İlan süresinde hiçbir hak sahibi çıkmazsa gaibin mirası Devlete geçer. Devlet de gaibe veya üstün hak sahiplerine karşı geri verme yükümlülüğü altındadır. Konunun genel çerçevesi Devletin Mirasçılığı (TMK 501): Mirasçısız Ölen Kişinin Malları Kime Kalır? yazımızda anlatılmıştır.

Güncel Yargıtay kararları

Gaip adına kayıtlı vakıf kökenli taşınmazlar

Uygulamada gaiplik istemiyle en sık karşılaşılan dosyalardan biri, tapuda gaip bir kişi adına kayıtlı ve aslı vakıf olan taşınmazlarla ilgilidir. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu m. 17, tasarruf edenlerin veya maliklerin mirasçı bırakmadan ölmeleri ya da kaybolmaları hâlinde icareteynli ve mukataalı taşınmazların mülkiyetinin vakfı adına tescil edileceğini öngörür.

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2022/4166, K. 2022/7456, T. 10.11.2022 sayılı kararına konu dosyada davacı, kayıt malikinin gaipliğine ve taşınmazın vakfı adına tesciline karar verilmesini birlikte istemiştir. Malik için daha önce kayyım atanmıştı. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2020/1772, K. 2021/3182, T. 09.06.2021 sayılı kararına konu olayda da kayıt maliki için kayyımla yönetim kararı verilmiş, on yıllık yönetim süresi dolduktan sonra gaiplik kararı verilerek vakıf adına tescil istenmiştir. Bölge adliye mahkemesinin kabul kararına karşı istinaf başvurusu esastan reddedilmiştir.

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2021/10825, K. 2022/3009, T. 12.04.2022 sayılı kararında onanan bölge adliye kararı, taşınmazın aslı vakıf malı olduğu için Hazineye geçmesinin mümkün olmadığını ve bu nedenle davanın Hazineye ihbarının zorunlu olmadığını kabul etmiştir. Hazine adına TMK m. 588 uyarınca tescil yapılmış olsa bile vakıf, aslı vakıf olan pay için tapu iptali isteyebilir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2023/4885, K. 2024/4337, T. 11.06.2024 sayılı kararına konu dava bu türdendir.

Gaipliğine karar verilen kişinin mirasçısı davaya katılmalıdır

Gaiplik kararı verildikten sonra gaibin malvarlığı mirasçılarına geçer. Bu nedenle gaibin taşınmazlarına ilişkin davalarda taraf, artık gaibin mirasçılarıdır.

Kararda aktarılan bozma gerekçesi ayrıca güncel tapu kayıtlarının getirtilmesini de istemiştir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Kayyım atanmasının gaiplik kararı yerine geçtiğinin düşünülmesi. Kayyımlık mirası açmaz; mallar kaybolan kişiye ait kalır.
• Gaiplik kararından sonra açılan davalarda gaibin mirasçılarının davaya katılmaması.
• Son haber tarihinin delille gösterilmemesi. Karar bu tarihten itibaren hüküm doğurduğundan mirasçıların kim olduğu bu tarihe göre belirlenir.
• Tapu kaydında vakıf şerhi bulunan taşınmazlarda Vakıflar Kanunu m. 17’nin gözden kaçırılması.
• Güvence gösterilmeden tereke mallarının teslim alınabileceğinin sanılması (TMK m. 584).

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Yakınından uzun süredir haber alınamayan kişi, önce bir ve beş yıllık sürelerin dolup dolmadığını kontrol etmeli ve son haber tarihini gösteren delilleri toplamalıdır. Süreler dolmamışsa malvarlığının korunması için kayyım atanması istenebilir. Süreler dolmuşsa gaiplik kararı, ardından mirasçılık belgesi ve güvence gösterilerek tereke mallarının teslimi istenebilir.

Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 31-35, 44-45, 131, 427, 580, 584-588, 639; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 382-383.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.