İhtiyati Tedbir Nedir, Nasıl Alınır? (HMK 389-399)

Bir hukuk davası aylar, bazen yıllar sürer. Bu sürede davalı, dava konusu taşınmazı başkasına satabilir, tartışmalı yapıyı yıkabilir veya şirket hisselerini devredebilir. Davacı sonunda haklı çıksa bile elde edeceği karar kâğıt üzerinde kalabilir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) bu tehlikeye karşı ihtiyati tedbir kurumunu düzenlemiştir. İhtiyati tedbir, dava sonuçlanıncaya kadar uyuşmazlık konusu üzerindeki mevcut durumun korunması veya ortaya çıkabilecek bir zararın önlenmesi için mahkemenin verdiği geçici bir karardır. Bu yazıda tedbirin şartları, nasıl talep edileceği, teminat, kararın uygulanması ve dava açma süresi, itiraz yolları ve haksız tedbir nedeniyle tazminat ele alınmaktadır.

Kanun metni

İhtiyati tedbirin şartları

1. Uyuşmazlık konusu bir hak bulunmalı

İhtiyati tedbir, uyuşmazlık konusu hakkında verilir. Örneğin tapu iptali davasında taşınmaz, ortaklığın giderilmesi davasında ortak mal, haksız rekabet davasında rakibin kullandığı marka uyuşmazlık konusudur. Tedbir, davanın konusu dışındaki mallara uzanamaz.

2. Tedbir sebebi bulunmalı

Kanun iki tür tedbir sebebi öngörür. Birincisi, mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması veya imkânsızlaşmasıdır. Taşınmazın üçüncü kişiye satılması bu sebebin tipik örneğidir. İkincisi, gecikme sebebiyle bir sakıncanın veya ciddi bir zararın doğmasıdır. Kaçak bir inşaatın komşu binaya zarar vermesi veya bir şirketin ticari sırlarının açıklanması bu türdendir.

3. Haklılık yaklaşık olarak ispat edilmeli

Tedbir isteyen, davayı kesin olarak kazanacağını ispat etmek zorunda değildir. Yaklaşık ispat yeterlidir; yani iddianın ağırlıklı ihtimalle doğru göründüğünün ortaya konması gerekir. Tapu kaydı, sözleşme, fotoğraf, bilirkişi raporu ve yazışmalar bu amaçla kullanılır.

Para alacakları için ihtiyati tedbir istenebilir mi?

Para alacaklarının güvence altına alınması için kanunun öngördüğü yol, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’ndaki ihtiyati hacizdir (İİK m. 257 vd.). HMK m. 406/2 de ihtiyati hacze ilişkin özel hükümleri saklı tutar. Bu nedenle yalnızca bir para alacağının tahsilini güvenceye almak için borçlunun banka hesaplarına veya mallarına ihtiyati tedbir konulması istenemez; ihtiyati haciz talep edilmelidir. Buna karşılık dava konusu belirli bir malın kendisiyse, örneğin satış sözleşmesine dayanarak bir aracın teslimi isteniyorsa, o araç üzerinde ihtiyati tedbir istenebilir.

İhtiyati tedbir nasıl istenir?

Hangi mahkemeden? Dava açılmadan önce tedbir, esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden istenir. Dava açıldıktan sonra ise yalnızca asıl davanın görüldüğü mahkemeden istenebilir (m. 390/1). Tedbir talebi çoğunlukla dava dilekçesiyle birlikte yapılır.

Karşı taraf dinlenir mi? Kural olarak mahkeme karşı tarafı dinleyebilir. Ancak talep edenin haklarının derhâl korunmasında zorunluluk varsa, hâkim karşı tarafı dinlemeden tedbire karar verebilir (m. 390/2). Uygulamada tedbirlerin büyük kısmı karşı taraf dinlenmeden verilir; çünkü karşı tarafın önceden haberdar olması, tedbirin amacını boşa çıkarabilir.

Hangi tedbirler verilebilir? Mahkeme, mal veya hakkın muhafaza altına alınması, bir yediemine teslimi ya da bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi sakıncayı ortadan kaldıracak her türlü tedbire karar verebilir (m. 391/1). Uygulamada sık görülen tedbirler şunlardır:

• Tapu kaydına “devir ve temlik yasağı” şerhi konulması.
• Aracın trafik kaydına satış yasağı konulması.
• İnşaatın durdurulması.
• Bir yayının veya internet içeriğinin yayından kaldırılması.
• Şirket genel kurul kararının uygulanmasının durdurulması.
• Ortak bir malın yediemine teslimi.

Kararın içeriği. Tedbir kararında tedbirin hangi sebebe ve delillere dayandığı, neyin üzerinde ve ne tür bir tedbire karar verildiği ve talep edenin ne tutarda teminat göstereceği açıkça yazılır (m. 391/2). Ret kararı da gerekçeli olmalıdır.

Ret kararının gerekçesi

Mahkemelerin tedbir taleplerini “şartları oluşmadığından” gibi kısa bir ifadeyle reddetmesi uygulamada sık görülür. Yargıtay, ret kararının da gerekçeli olması gerektiğini vurgulamıştır:

Olayda Hazine’nin ihtiyati tedbir talebi duruşma ara kararıyla, gerekçe gösterilmeden reddedilmişti. Yargıtay, Anayasa m. 141 uyarınca bütün kararların gerekçeli olması gerektiğini belirterek ret kararını bozmuştur. Bugün HMK m. 391/3 de ret kararının gerekçeli verilmesini açıkça öngörmektedir.

Teminat

Tedbir isteyen, haksız çıkması hâlinde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayacağı muhtemel zararlara karşılık teminat göstermek zorundadır. Talep resmî bir belgeye veya başka bir kesin delile dayanıyorsa ya da durum ve koşullar gerektiriyorsa, mahkeme gerekçesini açıkça belirterek teminat alınmamasına karar verebilir. Adli yardımdan yararlanan kişi teminat göstermez (m. 392/1).

Teminatın miktarını mahkeme takdir eder. Teminat nakit olarak veya banka teminat mektubuyla gösterilebilir. Asıl dava hakkındaki hüküm kesinleştikten veya tedbir kalktıktan sonra bir ay içinde karşı taraf tazminat davası açmazsa teminat iade edilir (m. 392/2).

Kararın uygulanması ve süreler

İhtiyati tedbirde iki kısa süre vardır ve bunlardan birinin kaçırılması tedbirin kendiliğinden kalkmasına yol açar.

Bir haftalık uygulama süresi. Tedbir kararının uygulanması, kararın talep edene tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde istenmelidir. Aksi hâlde, kanuni süre içinde dava açılmış olsa bile tedbir kendiliğinden kalkar (m. 393/1). Uygulama, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki veya tedbir konusu malın bulunduğu yerdeki icra dairesinden istenir. Tapu ve trafik kayıtlarına şerh gibi işlemlerde mahkeme, kararında yazı işleri müdürünü de görevlendirebilir.

İki haftalık dava açma süresi. Tedbir kararı dava açılmadan önce verilmişse, talep eden uygulama talebinden itibaren iki hafta içinde esas davayı açmalı ve dava açtığını gösteren belgeyi tedbiri uygulayan memura ibraz ederek dosyaya koydurmalıdır. Aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar (m. 397/1). Zorunlu arabuluculuk kapsamındaki uyuşmazlıklarda arabulucuya başvuru da bu süre içinde yapılmalıdır.

Tedbir, aksi belirtilmedikçe nihai kararın kesinleşmesine kadar devam eder (m. 397/2).

İtiraz ve kanun yolu

Karşı taraf dinlenmeden verilen tedbire itiraz. Karşı taraf, tedbirin uygulanması sırasında hazır bulunmuşsa uygulamadan, hazır bulunmamışsa uygulama tutanağının tebliğinden itibaren bir hafta içinde itiraz edebilir. İtiraz; tedbirin şartlarına, mahkemenin yetkisine ve teminata ilişkin olabilir ve kararı veren mahkemeye yapılır. Esas dava açılmışsa itirazı o davaya bakan mahkeme inceler (m. 394/2). Tedbir nedeniyle menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişiler de öğrenmeden itibaren bir hafta içinde itiraz edebilir (m. 394/3). İtiraz kural olarak tedbirin uygulanmasını durdurmaz.

Kanun yolu. Tedbir talebinin reddi kararına ve yüzüne karşı verilen tedbir kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir (m. 391/3). İtiraz üzerine verilen karara karşı da kanun yoluna gidilebilir. Bölge adliye mahkemesi bu başvuruları öncelikle inceler ve kesin olarak karara bağlar (m. 394/5).

Teminat karşılığı kaldırma ve değişen koşullar. Aleyhine tedbir verilen kişi, mahkemenin kabul edeceği bir teminat göstererek tedbirin değiştirilmesini veya kaldırılmasını isteyebilir (m. 395). Durum ve koşulların değiştiği ispat edilirse teminat aranmaksızın da tedbir değiştirilebilir veya kaldırılabilir (m. 396).

Tedbire aykırılığın yaptırımı

Tedbir kararına aykırı davranan veya uygulamaya ilişkin emre uymayan kişi, ihlalin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde şikâyet edilirse altı aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır (m. 398/1). Aykırılığın sona ermesi, tedbirin gereğinin yerine getirilmesi veya şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde ceza düşer. Örneğin inşaatın durdurulmasına ilişkin tedbire rağmen çalışmayı sürdüren müteahhit hakkında bu yola başvurulabilir.

Haksız ihtiyati tedbir nedeniyle tazminat

Tedbir talep eden, talep anında haksız olduğu anlaşılırsa ya da tedbir kendiliğinden kalkar veya itiraz üzerine kaldırılırsa, karşı tarafın uğradığı zararı tazminle yükümlüdür (m. 399/1). Bu sorumluluk kusura bağlı değildir. Tazminat davası, esas davanın karara bağlandığı mahkemede açılır ve hükmün kesinleşmesinden veya tedbirin kalkmasından itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar (m. 399/2-3). Örneğin tapusuna haksız yere tedbir konulduğu için uygun bir satış fırsatını kaçıran malik, aradaki fiyat farkını bu yolla isteyebilir.

Uygulamadan örnek olay

Selin Hanım, babasından kalan bir arsanın, babası ölmeden kısa süre önce kardeşine muvazaalı bir satışla devredildiğini öğrenir. Kardeşinin arsayı üçüncü bir kişiye satmak için tapuda randevu aldığını duyunca, muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescil davasıyla birlikte tapu kaydına ihtiyati tedbir konulmasını talep eder. Dilekçesine babasının satış tarihindeki gelir durumunu, satış bedelinin rayiç değerin çok altında olduğunu gösteren değerleme raporunu ve kardeşinin arsayı satışa çıkardığını gösteren ilanı ekler.

Mahkeme, haklılığın yaklaşık olarak ispat edildiğini ve satışın hakkın elde edilmesini önemli ölçüde zorlaştıracağını kabul ederek karşı tarafı dinlemeden, teminat karşılığında tapuya devir yasağı şerhi konulmasına karar verir. Selin Hanım teminatı yatırır ve tebliğden sonraki üçüncü gün tapu müdürlüğüne müzekkerenin gönderilmesini sağlar. Kardeşi, uygulama tutanağının tebliğinden itibaren bir hafta içinde itiraz eder; mahkeme itirazı reddeder.

Para alacağında yanlış koruma talebi: Güncel Yargıtay kararları

Para alacağı için ihtiyati tedbir istenmesi uygulamada sık yapılan bir hatadır. Bu durumda mahkemenin talebi ihtiyati haciz olarak değerlendirip değerlendiremeyeceği konusunda Yargıtay kararları farklı sonuçlara ulaşmıştır.

Hukuk Genel Kurulunun yaklaşımı

İşçilik alacaklarına ilişkin bu dosyada Hukuk Genel Kurulu, davacının “ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz” şeklinde talepte bulunduğunu, amacın para alacağını güvenceye almak olduğunu belirterek, HMK m. 33’teki hukukun hâkim tarafından re’sen uygulanması ilkesi gereğince talebin ihtiyati haciz hükümlerine göre değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmiştir. Aynı değerlendirmeye Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 09.02.2026 tarihli, E. 2025/4636, K. 2026/522 sayılı kararının gerekçesinde de yer verilmiştir.

Bölge adliye mahkemeleri arasındaki uyuşmazlığın giderilmesi

Bu karar, 5235 sayılı Kanun m. 35/4 uyarınca bölge adliye mahkemesi hukuk daireleri arasındaki görüş ayrılığını gidermek için verilmiş ve kesin niteliktedir. Daireye göre yalnızca ihtiyati tedbir istenmişse mahkeme kendiliğinden ihtiyati hacze karar veremez; yalnızca ihtiyati haciz istenmişse de kendiliğinden ihtiyati tedbire hükmedemez. Talep belirsizse hâkim, HMK m. 31 uyarınca davet ve açıklama ödevini kullanarak talebi netleştirmelidir.

Uygulamada bu kararlardan çıkan sonuç açıktır: Para alacağı için güvence isteniyorsa talep “ihtiyati haciz” olarak, İİK m. 257 ve devamındaki şartlara göre gerekçelendirilmelidir. Dava konusu belirli bir mal ya da hak ise ihtiyati tedbir istenmelidir. İki yolun birlikte istenmesi gerekiyorsa her biri için ayrı talep sonucu yazılmalıdır.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Tedbir kararından sonra bir haftalık uygulama süresinin kaçırılması. Süre geçerse tedbir kendiliğinden kalkar.
• Dava öncesi tedbirde iki haftalık dava açma süresinin, dava şartı arabuluculuk bulunan işlerde arabuluculuk süreciyle birlikte hesaplanmaması.
• Tedbir talebinde yalnızca “mağduriyet doğacaktır” gibi genel ifadelere yer verilmesi. Tedbir sebebi ve türü somut olarak yazılmalıdır.
• Haksız çıkılması hâlinde HMK m. 399’daki kusursuz tazminat sorumluluğunun hesaba katılmaması.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Tedbir talebinde tedbir sebebi ve türü somut olarak yazılmalı, haklılığı gösteren belgeler eklenmeli ve teminat hazırlığı yapılmalıdır. Karar çıktıktan sonra bir haftalık uygulama ve iki haftalık dava açma süreleri takvime işlenmelidir. Tedbirin esas davayla ilişkisi için Dava Nasıl Açılır? yazımıza bakılabilir.

Dilekçe örneği: İhtiyati Tedbir Talep Dilekçesi Örneği.

İlgili yazılar: İhtiyari ve Zorunlu Arabuluculuk, İhtiyati Haciz: Şartları, Teminat, Süreler ve İhtiyati Hacze İtiraz

Mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 389-399, 406; 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 257-268..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.