Yargılamanın İadesi Nedir? (HMK 374-381)

Bir hukuk davasında verilen karar istinaf ve temyiz aşamalarından geçerek kesinleştiğinde, kural olarak artık değiştirilemez. Hukuk düzeni, uyuşmazlıkların bir noktada sona ermesini ve kesin hükme güvenilmesini ister. Ancak bazı hâllerde kesinleşmiş kararın arkasında ağır bir usul hatası, sahte bir belge, yalan bir tanıklık veya karar verildikten sonra ortaya çıkan önemli bir belge bulunabilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) bu istisnai durumlar için olağanüstü kanun yolları öngörmüştür: taraflarca başvurulabilen yargılamanın iadesi ve yalnızca Adalet Bakanlığı ile Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının başvurabildiği kanun yararına temyiz. Bu yazıda her iki yol, özellikle yargılamanın iadesi sebepleri ve süreleri ele alınmaktadır.

Kanun metni

Yargılamanın iadesi ile istinaf ve temyiz arasındaki fark

İstinaf ve temyiz olağan kanun yollarıdır. Henüz kesinleşmemiş kararlara karşı, belirli sürelerde ve geniş kapsamlı sebeplerle başvurulur. İstinaf ve temyiz süreleri için Hukuk Davasında İstinaf ve Hukuk Davasında Temyiz yazılarımıza bakılabilir.

Yargılamanın iadesi ise olağanüstü bir yoldur. Kesinleşmiş kararlara karşı ve yalnızca kanunda sayılan sebeplerle başvurulabilir. Mahkemenin hukuku yanlış uyguladığı, delilleri hatalı değerlendirdiği veya bilirkişi raporunun eksik olduğu iddiaları yargılamanın iadesi sebebi değildir. Bu iddialar kanun yolunda ileri sürülmüş olmalıdır. Yargılamanın iadesi, kararın dayandığı temelin sonradan çöktüğü veya yargılamanın baştan ağır bir usul kusuruyla yapıldığı durumlara özgüdür.

Yargılamanın iadesi sebepleri

HMK m. 375/1 on bir sebep sayar. Bunlar üç grupta toplanabilir.

1. Mahkemenin ve temsilin kusurlu olması

Mahkemenin kanuna uygun teşekkül etmemesi (a), davaya bakması yasak olan veya reddi kabul edilen hâkimin karara katılması (b) ve vekil veya temsilci olmayan kimselerin huzuruyla davanın görülmüş olması (c) bu gruptadır. Örneğin bir kişinin, kendisini hiç temsil etmeyen biri tarafından vekil sıfatıyla takip edilen bir davada aleyhine hüküm kurulmuşsa (c) bendine dayanılabilir.

2. Kararın dayandığı delilin bozuk olması

Yeni belgenin ele geçirilmesi (ç), karara esas senedin sahteliği (d), tanığın yalan tanıklığı (e), bilirkişi veya tercümanın kasten gerçeğe aykırı beyanı (f), yemin edenin yalan yere yemin etmesi (g), karara esas alınan başka bir hükmün kaldırılması (ğ) ve lehine karar verilen tarafın hileli davranışı (h) bu gruptadır. Yalan tanıklık, kasıtlı bilirkişi beyanı ve yalan yemin sebeplerinin kural olarak kesinleşmiş bir ceza mahkûmiyetiyle belirlenmesi gerekir (m. 375/2). Delil yokluğundan başka bir nedenle ceza kovuşturması yapılamamışsa, örneğin fail ölmüşse, bu sebep yargılamanın iadesi davasında ispat edilebilir.

3. Çelişen hükümler ve insan hakları ihlali

Aynı taraflar arasında, aynı konu ve sebebe dayanan ikinci davada öncekine aykırı bir hüküm verilmesi (ı) ile kararın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni ihlal ettiğinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararıyla tespit edilmesi veya dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyonla başvurunun düşürülmesi (i) bu gruptadır. Anayasa Mahkemesi’nin bireysel başvuru üzerine verdiği ihlal kararları ise 6216 sayılı Kanun m. 50 uyarınca yeniden yargılama yoluyla sonuçlandırılır.

En sık başvurulan sebep: Yeni belge

Uygulamada yargılamanın iadesi taleplerinin önemli bir kısmı (ç) bendine dayanır. Bu sebep üç şart içerir. Birincisi, belge yargılama sırasında mevcut olmalıdır; karardan sonra düzenlenmiş bir belge bu kapsamda değildir. İkincisi, belge aleyhine hüküm verilen tarafın elinde olmayan nedenlerle elde edilememiş olmalıdır. Taraf, belgenin varlığını biliyor ve gayret gösterse ulaşabilecek idiyse bu şart gerçekleşmez. Üçüncüsü, belge hükmü değiştirebilecek nitelikte olmalıdır.

İkinci şartın yorumu tartışmalıdır. Mahkemeler, her arşiv belgesinin bu sebebe dayanak yapılmasının kesin hükmü sürekli açık bırakacağı endişesiyle temkinli davranır. Yargıtay ise belgenin yargılama sırasında fiilen ulaşılabilir olup olmadığını somut olarak araştırmaktadır.

Bu davada davacı, bir Osmanlı vakfının evladı olduğunun tespiti için açtığı davayı kaybetmiş, karar kesinleşmişti. Daha sonra arşiv belgelerinin dijital ortama aktarılmasıyla ulaşabildiği vakıf kayıtlarına dayanarak yargılamanın iadesini istedi. İlk derece mahkemesi, belgelere önceki yargılama sırasında da ulaşılabileceğini kabul ederek talebi usulden reddetti. Yargıtay, belgelerin yargılama sırasında tasnif edilmemiş ve erişilemez olduğunu, dijitalleştirmeden sonra ulaşılabildiğini dikkate alarak kararı bozdu. Karar, “elde olmayan neden” şartının belgenin teorik varlığına göre değil, fiilen erişilebilirliğine göre değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Süreler

Yargılamanın iadesi süresi, sebebin türüne göre farklı başlangıç tarihlerinden itibaren üç aydır (m. 377/1). Mahkemenin kanuna uygun teşekkül etmediğinin öğrenilmesi, yeni belgenin elde edilmesi, hilenin farkına varılması, ceza mahkûmiyetinin kesinleşmesi, karara esas ilamın kaldırıldığından haberdar olunması veya AİHM kararının tebliği bu başlangıç tarihlerindendir.

Bunun yanında her hâlde, hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıllık bir üst sınır vardır. Anayasa Mahkemesi, 21.06.2022 tarihli ve E. 2022/7, K. 2022/79 sayılı kararıyla on yıllık sınırı AİHM kararına dayanan sebep yönünden iptal etmiştir. Çelişen hükümler sebebinde (ı) ise süre, ilama ilişkin zamanaşımı süresi kadardır (m. 377/2).

Üç aylık sürenin kaçırılması, sebep ne kadar güçlü olursa olsun talebin reddine yol açar. Bu nedenle yeni bir belgenin elde edildiği tarih, belgeyi teslim alma tutanağı, arşiv cevabı veya e-posta gibi kayıtlarla belgelenmelidir.

Usul: Talep nereye ve nasıl yapılır?

Yargılamanın iadesi talebi, kararı veren mahkemeye dilekçeyle yapılır (m. 378). Bölge adliye mahkemesi ilk derece kararını kaldırarak esas hakkında yeniden hüküm kurmuşsa, talep o kararı veren daireye yöneltilir. Mahkeme, dayanılan sebebin niteliğine göre talep edenden karşı tarafın muhtemel zararını karşılayacak teminat isteyebilir.

Mahkeme önce tarafları davet edip dinler ve üç hususu kendiliğinden inceler: talebin süresinde yapılıp yapılmadığı, kararın kesin olup olmadığı ve ileri sürülen sebebin kanunda sayılan sebeplerden olup olmadığı (m. 379). Bu şartlardan biri eksikse talep esasa girilmeden reddedilir. Şartlar tamamsa mahkeme sebebin gerçekleşip gerçekleşmediğini inceler. Sebep sabit görülürse yeniden yargılama yapılır ve önceki karar onanır, kısmen veya tamamen değiştirilir (m. 380). Vekil olmayan kişinin huzuruyla yapılan yargılamada ve çelişen hükümler sebebinde ise hüküm başka inceleme yapılmadan iptal edilir.

İcranın durdurulması

Yargılamanın iadesi davası açılması, kesinleşmiş kararın icrasını kendiliğinden durdurmaz (m. 381). Talep üzerine mahkeme, teminat alarak icranın durdurulmasına karar verebilir. Yargılamanın iadesi sebebi bir mahkeme kararına dayanıyorsa, örneğin senedin sahteliği ceza mahkemesince tespit edilmişse, teminat istenmez.

Kanun yararına temyiz

Kanun yararına temyiz, tarafların değil, Adalet Bakanlığı ile Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının başvurabildiği bir yoldur (m. 363). İlk derece mahkemelerinin kesin olarak verdiği veya istinaf incelemesinden geçmeden kesinleşen kararlar ile bölge adliye mahkemelerinin ilk derece sıfatıyla verdiği benzer kararlar bu yolun konusudur.

Bu yolun amacı içtihat birliğini sağlamak ve hukuka aykırı uygulamanın tekrarını önlemektir. Yargıtay talebi yerinde görürse kararı kanun yararına bozar; ancak bu bozma kararın hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz. Bozma kararı Resmî Gazete’de yayımlanır. Bir taraf, Adalet Bakanlığına başvurarak kanun yararına temyiz yoluna gidilmesini talep edebilir; ancak bu yol, ilgilinin kendi davasının sonucunu değiştirmez.

Uygulamadan örnek olay

Hasan Bey, bir taşınmazın satış bedelini ödediğini ileri sürerek açılan alacak davasını kaybeder ve karar Yargıtay’dan onanarak kesinleşir. İki yıl sonra satıcının kardeşi, bir miras uyuşmazlığı sırasında satıcının kasasında bulunan ve satış bedelinin tamamen ödendiğini gösteren imzalı bir makbuzu Hasan Bey’e verir. Makbuz yargılama sırasında satıcının elindedir ve Hasan Bey’in bu belgeye ulaşma imkânı yoktur.

Hasan Bey, makbuzu teslim aldığı günden itibaren üç ay içinde, kararı veren mahkemeye yargılamanın iadesi dilekçesi verir. Makbuzu teslim aldığı tarih, kardeşin imzaladığı bir teslim tutanağıyla belgelenmiştir. Mahkeme süre, kesinlik ve sebep yönünden ön incelemeyi yapar, ardından makbuzun gerçekliğini bilirkişiye inceletir. Makbuzun gerçek ve hükmü değiştirecek nitelikte olduğu anlaşılırsa yeniden yargılama yapılarak önceki karar değiştirilir. Hasan Bey’in makbuzun varlığını yargılama sırasında bildiği ve satıcıdan ibrazını istemediği anlaşılsaydı talep reddedilebilirdi.

Yeni belge sebebi: Güncel Yargıtay kararları

Yeni belgeye dayanan yargılamanın iadesi talepleri, uygulamada en sık reddedilen taleplerdir. Ret sebebi çoğu zaman belgenin “yeni” olmaması ya da yargılama sırasında elde edilmesinin mümkün olmasıdır.

Dört şart birlikte aranır

Hukuk Genel Kurulu bu kararında yeni belge sebebinin şartlarını şöyle sıralamıştır: belge davanın görüldüğü sırada mevcut olmalı, hükmü etkileyecek nitelikte olmalı, hükümden sonra ele geçirilmeli ve yargılama sırasında mücbir sebeple ya da lehine hüküm verilen tarafın eylemiyle elde edilememiş olmalıdır. Mücbir sebebi ileri süren taraf, bütün çabalarına rağmen aşamadığı bir engelle karşılaştığını ispat etmek zorundadır.

Herkese açık kayıtlar ve dosyada bulunan belgeler

Tapu sicili gibi herkese açık kayıtlara sonradan ulaşılması, kural olarak mücbir sebep sayılmaz. Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 17.06.2025 tarihli, E. 2024/4481, K. 2025/3059 sayılı kararına konu dosyada ilk derece mahkemesi, TMK m. 1020 uyarınca tapu sicilinin herkese açık olduğunu belirterek talebi reddetmiştir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 27.10.2025 tarihli, E. 2024/246, K. 2025/6608 sayılı kararına konu dosyada da yeni belge olarak sunulan kök tapu kaydının önceki dosyada zaten bulunduğu ve keşifte uygulandığı tespit edilmiş, talep ilk derece mahkemesince reddedilmiş, bölge adliye mahkemesi de istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.

Sonradan verilen mahkeme kararları

Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 03.07.2024 tarihli, E. 2023/3459, K. 2024/5510 sayılı kararına konu dosyada bölge adliye mahkemesi, iadesi istenen hükümden sonra verilmiş ve kesinleşmiş mahkeme kararlarının HMK m. 375/1-ç anlamında yeni belge sayılamayacağını kabul etmiştir. Sonradan verilen bir karar, ancak karara esas alınan başka bir hükmün bozularak ortadan kalkması gibi kanunda ayrıca sayılan sebeplerden birine uyuyorsa sonuç doğurabilir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Belgenin elde edildiği tarihin belgelenmemesi. Üç aylık süre bu tarihten başlar ve ispat yükü talep edendedir.
• Yargılama sırasında mahkemeden istenebilecek bir kaydın sonradan “yeni belge” olarak sunulması.
• Bilirkişi raporundaki hataya, ceza mahkemesi kararı olmadan HMK m. 375/1-f üzerinden dayanılması.
• Kesinleşmemiş bir karara karşı yargılamanın iadesi istenmesi. Kesinleşmemiş kararlara karşı istinaf ve temyiz yolu kullanılmalıdır.
• AİHM ihlal kararına dayanan taleplerde on yıllık üst sınırın Anayasa Mahkemesince iptal edildiğinin bilinmemesi; bu sebepte yalnızca kararın tebliğinden itibaren üç aylık süre gözetilir.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Kesinleşmiş bir karara karşı yeni bir belge veya bilgi ortaya çıktığında, öncelikle bunun kanunda sayılan sebeplerden birine girip girmediği ve üç aylık sürenin hangi tarihten başlayacağı belirlenmelidir. Belgenin elde edilme tarihi yazılı olarak kayıt altına alınmalıdır.

Dilekçe örneği: Yargılamanın İadesi Dilekçesi Örneği.

İlgili yazılar: Yargıtay’ın Görevleri: Temyiz İncelemesi, Direnme, Genel Kurullar ve İçtihadı Birleştirme

Mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 363, 374-381; 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m. 50..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.