Anlaşmalı Boşanmanın Çekişmeli Boşanmaya Dönüşmesi

Anlaşmalı boşanma davası, eşlerden birinin duruşmada boşanmaktan veya protokolden vazgeçmesi, hâkimin önerdiği değişikliğin kabul edilmemesi ya da kanuni şartların bulunmaması hâlinde çekişmeli boşanma davasına dönüşebilir. Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 166/3’e göre anlaşmalı boşanma kararı ancak iki eşin iradesinin duruşmada serbestçe açıklanması ve hâkimin protokolü uygun bulmasıyla verilebilir. Bu şartlardan biri ortadan kalkarsa hâkim anlaşmalı boşanma kararı veremez. Davacı eş davayı sürdürmek isterse yargılama, boşanma sebebinin delillerle ispat edileceği çekişmeli bir dava olarak devam eder. Bu dönüşüm, süreyi, masrafı ve tarafların hukuki durumunu önemli ölçüde değiştirir.

Kanun metni

Dönüşüme yol açan durumlar

Eşlerden birinin duruşmada vazgeçmesi

Protokolün imzalanmış ve mahkemeye sunulmuş olması, eşleri duruşmada bağlamaz. Anlaşmalı boşanmada belirleyici olan, iradenin hâkim önünde açıklanmasıdır. Eşlerden biri duruşmada “boşanmak istemiyorum” derse, anlaşmalı boşanmanın temel şartı ortadan kalkar. Vazgeçme yalnızca boşanma iradesine değil, protokolün bir hükmüne ilişkin de olabilir; örneğin eş nafaka miktarını veya velayet düzenlemesini artık kabul etmediğini bildirebilir.

Hâkimin değişiklik önerisinin kabul edilmemesi

Hâkim, protokolde tarafların veya çocukların menfaatine aykırı gördüğü hükümler için değişiklik önerebilir (TMK m. 166/3). Taraflardan biri değişikliği kabul etmezse anlaşma tamamlanmamış olur ve anlaşmalı boşanma kararı verilemez. Hâkimin sık önerdiği değişiklikler Anlaşmalı Boşanmada Hâkim Ne Sorar? yazımızda anlatılmıştır.

Kanuni şartların bulunmaması

Evliliğin bir yıl sürmemiş olması veya eşin ayırt etme gücünün bulunmadığı yönünde ciddi bir şüphe gibi durumlarda da anlaşmalı boşanma kararı verilemez. Bir yıl şartı Bir Yıl Dolmadan Boşanma Mümkün mü? yazımızda anlatılmıştır.

Eşin bizzat dinlenememesi

Eşlerden biri duruşmalara sürekli olarak gelmiyorsa, hâkim onu bizzat dinleyemeyeceği için anlaşmalı boşanma kararı veremez. Bu durumda davacı eş, davayı çekişmeli olarak sürdürmek istediğini bildirebilir.

Dönüşüm nasıl gerçekleşir?

Davacının iradesi

Anlaşmalı boşanma şartları gerçekleşmediğinde mahkeme davayı kendiliğinden reddetmez. Davacı eşin davayı TMK m. 166/1 veya özel boşanma sebeplerine dayanarak çekişmeli olarak sürdürmek isteyip istemediği sorulur. Davacı eş boşanmaktan vazgeçerse davadan feragat edebilir veya dava takipsiz bırakılabilir. Davacı eş davayı sürdürmek isterse yargılama çekişmeli boşanma davası olarak devam eder.

İddia ve delillerin ortaya konması

Anlaşmalı boşanma dilekçeleri genellikle kısa olur ve boşanmaya yol açan olaylardan söz etmez. Çekişmeli davada ise davacının evlilik birliğini sarsan somut olayları ileri sürmesi ve ispatlaması gerekir. Yargıtay uygulamasında, anlaşmalı olarak açılan davanın çekişmeli olarak devam ettiği durumlarda taraflara iddia ve savunmalarını ortaya koymaları ve delillerini bildirmeleri için imkân tanınması gerektiği kabul edilmektedir. Bu aşamada taraflar tanık listesi, yazışmalar, sağlık raporları ve diğer delillerini mahkemeye sunar. Ardından ön inceleme ve tahkikat aşamaları işletilir. Ön inceleme süreci Boşanma Davasında Ön İnceleme Duruşması yazımızda anlatılmıştır.

Karşı dava

Karşı dava, davalının cevap dilekçesiyle veya ayrı bir dilekçeyle açılır ve asıl dava ile birlikte görülür. Davalı eş de kendi boşanma talebini ve diğer eşin kusurunu ileri sürerek karşı dava açabilir. Karşı davada davalı eş, nafaka, tazminat ve velayet taleplerini de ileri sürer. Böylece mahkeme iki eşin kusurunu aynı yargılamada karşılaştırarak değerlendirir.

Karardan sonra vazgeçme: kesinleşmeye kadar dönüş mümkün

Anlaşmalı boşanmadan vazgeçme yalnızca duruşmada mümkün değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin yerleşik uygulamasına göre eşler, anlaşmalı boşanma kararı verildikten sonra da karar kesinleşinceye kadar iradelerinden dönebilir. Daire bu ilkeyi çok sayıda kararında aynı ifadelerle tekrarlamaktadır:

Aynı ilke Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2022/9852, K. 2022/9863, T. 30.11.2022 ve E. 2023/9257, K. 2023/6477, T. 25.12.2023 sayılı kararlarında da tekrarlanmıştır. Bu kararlarda eşlerden biri, anlaşmalı boşanma kararını kanun yoluna taşıyarak iradesinden döndüğünü bildirmiş; Daire, hükmü bozarak davanın çekişmeli olarak görülmesini istemiştir.

Bu ilkenin uygulamadaki sonucu önemlidir. Duruşmada protokolü kabul eden eş, kararın tebliğinden sonra kanun yoluna başvurarak anlaşmadan dönebilir. Bu nedenle anlaşmalı boşanma kararı verildikten sonra da diğer eşin kanun yoluna başvurma süresi geçinceye veya kanun yolundan feragat edilinceye kadar karar kesin sayılmaz. Tebliğden sonra iki eşin de kanun yolundan feragat etmesi, bu belirsizliği ortadan kaldırmanın en hızlı yoludur.

Dönüşümde mahkemenin izlemesi gereken yol

Davanın çekişmeli boşanmaya dönüşmesi, mahkemenin aynı dosyada hemen karar vermesine izin vermez. Anlaşmalı boşanma dilekçeleri boşanmaya yol açan olayları içermediğinden, Yargıtay taraflara tam bir dilekçe ve delil aşaması tanınmasını zorunlu görmektedir. E. 2024/3412, K. 2024/4114 sayılı kararda Daire, mahkemenin izlemesi gereken yolu şöyle açıklamıştır: taraflara iddia ve savunmalarının dayanağı bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetlerini içeren beyan ile her bir vakıanın ispatını sağlayacak delillerini sunmak ve dilekçelerin karşılıklı verilmesini sağlamak üzere süre verilmeli, ön inceleme yapılarak tahkikata geçilmeli, usulüne uygun gösterilen deliller toplanarak karar verilmelidir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2023/8858, K. 2024/5260 sayılı kararına konu dosyada bölge adliye mahkemesi de aynı gerekçeyle, davalı eşin boşanma kararından vazgeçmesi nedeniyle davanın hukuki niteliğinin değiştiğini, anlaşmalı boşanma hükümlerine dayanılarak açılan davada iddia ve savunmaya ilişkin vakıaların bildirilmediğini ve esasa ilişkin hiçbir delilin toplanmadığını belirterek ilk derece mahkemesinin kararını tümüyle kaldırmıştır. E. 2023/5383, K. 2024/5274 sayılı kararına konu dosyada ise eşlerden biri, vekilin imzaladığı protokolün kendi asıl iradesini yansıtmadığını ve temyizden feragat dilekçesinin baskı altında imzalatıldığını ileri sürmüş; bölge adliye mahkemesi aynı ilkeyi uygulayarak dosyayı yeniden yargılama için ilk derece mahkemesine göndermiştir.

Dilekçe aşaması atlanırsa

Çekişmeli hâle gelen davada mahkeme taraflara usulüne uygun süre vermezse, verilen karar kanun yolunda kaldırılabilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2024/1117, K. 2024/8212 sayılı kararına konu dosyada davacı kadın, anlaşmalı olarak açılan davanın ilk duruşmada çekişmeli hâle geldiğini, çekişmeli boşanma dilekçesi için kesin süre verilmeden ve ihtarat yapılmadan davanın usulden reddedildiğini ileri sürmüştür. Bu dosya, dönüşüm aşamasında verilen sürenin kesin olup olmadığının ve hangi sonuçlara bağlandığının tutanağa açıkça yazılmasının önemini göstermektedir.

Dönüşümden sonra taraflara düşen görev, verilen süre içinde vakıaları tek tek ve tarih belirterek yazmak, her vakıa için tanık, belge veya diğer delilleri göstermektir. Anlaşmalı boşanma dilekçesinde yer almayan vakıalar bu aşamada ilk kez ileri sürüleceğinden, sürenin kaçırılması sonradan telafi edilemeyecek bir delil kaybına yol açabilir.

Protokolün akıbeti

TMK m. 184/5’e göre boşanmanın fer’î sonuçlarına (nafaka, tazminat, velayet, mal paylaşımı) ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz. Anlaşmalı boşanma kararı verilmediğinde protokol onaylanmamış olur ve tarafları bağlamaz. Bu durumun sonuçları şunlardır:

• Protokolde nafakadan veya tazminattan feragat eden eş, çekişmeli davada bu taleplerini ileri sürebilir.
• Protokolde kararlaştırılan velayet düzenlemesi mahkemeyi bağlamaz; hâkim çocuğun üstün yararına göre karar verir.
• Protokolde yer alan “evlilik birliği temelinden sarsılmıştır” gibi ifadeler veya kusur kabulleri, TMK m. 184/3 gereğince hâkimi bağlayan bir ikrar sayılmaz.

Bununla birlikte protokol, dosyada bir belge olarak kalır. Hâkim, protokolün içeriğini diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirebilir (TMK m. 184/4). Örneğin protokolde bir eşin belirli bir malın kendisine ait olduğunu kabul etmesi, mal rejimi davasında diğer delillerle birlikte göz önünde tutulabilir.

Davacı boşanmaktan vazgeçerse

Anlaşmalı boşanma şartları gerçekleşmediğinde davacı eş davayı sürdürmek istemeyebilir. Bu durumda iki yol vardır. Davacı davadan feragat ederse, feragat kesin hüküm gibi sonuç doğurur ve dava reddedilir; yargılama giderleri davacıya yükletilir (HMK m. 311-312). Ancak boşanma davalarında feragat, daha sonra ortaya çıkan veya devam eden olaylara dayanarak yeni bir boşanma davası açılmasına engel olmaz. Davacı davayı takip etmezse dosya işlemden kaldırılır ve üç ay içinde yenilenmezse dava açılmamış sayılır (HMK m. 150).

Feragatten önce bir noktaya dikkat edilmelidir: feragatle reddedilen davadan önce yaşanmış ve bilinen olaylar, kural olarak sonraki davada eşin affettiği veya hoşgördüğü olaylar olarak değerlendirilebilir. Bu nedenle feragat yerine davanın takipsiz bırakılması veya çekişmeli olarak sürdürülmesi, somut duruma göre daha uygun olabilir. Davadan feragat Boşanma Davasından Feragat: Vazgeçmenin Cezası Var mı? yazımızda ayrıca ele alınmıştır.

Dönüşümün sonuçları

Süre

Anlaşmalı boşanma çoğu zaman tek duruşmada sonuçlanırken, çekişmeli boşanma davası tanık dinlenmesi, sosyal inceleme raporu ve gerektiğinde bilirkişi incelemesi nedeniyle uzun sürebilir. Kanun yolu aşamasıyla birlikte süre daha da uzar.

Masraf

Çekişmeli davada tanık ücretleri, bilirkişi ücretleri ve tebligat giderleri için ek gider avansı yatırılması gerekir. Avukatlık ücreti de iş yüküne göre artar. Masraf kalemleri Boşanma Davası Masrafları ve Avukatlık Ücreti yazımızda ele alınmıştır.

Kusur araştırması

Anlaşmalı boşanmada kusur tartışılmaz; çekişmeli davada ise kusur, nafaka ve tazminat taleplerinin sonucunu belirler. Taraflar, evlilik birliğini sarsan olaylarda diğer eşin kusurunu ispat etmek için delil sunar. Kusurun değerlendirilmesi Boşanmada Kusur Nedir? Kusur Sayılan Davranışlar ve Sonuçları yazımızda anlatılmıştır.

Geçici önlemler

Dava çekişmeli hâle geldiğinde, dava süresince eşlerin barınması, geçimi ve çocukların bakımı için tedbir nafakası ve geçici velayet gibi önlemler daha fazla önem kazanır (TMK m. 169). Bu önlemler Boşanma Davasında Geçici Önlemler ve Tedbir Nafakası (TMK 169) yazımızda anlatılmıştır.

Çekişmeli davanın yeniden anlaşmalıya dönmesi

Dönüşüm tek yönlü değildir. Çekişmeli boşanma davası sürerken eşler boşanmanın sonuçları konusunda yeniden anlaşırsa ve evlilik en az bir yıl sürmüşse, davalının davayı kabul etmesiyle TMK m. 166/3 uygulanabilir. Bu durumda taraflar yeni bir protokol sunar veya anlaşma şartlarını duruşmada tutanağa geçirir; hâkim tarafları bizzat dinler ve düzenlemeyi uygun bulursa boşanmaya karar verir. Uygulamada çekişmeli davaların önemli bir kısmı, tanıkların dinlenmesinden sonra tarafların anlaşmasıyla bu şekilde sonuçlanmaktadır.

Dönüşümü önlemek için

• Protokol, imzalanmadan önce iki eş tarafından ayrıntılı biçimde okunmalı ve her hüküm üzerinde gerçek bir anlaşma sağlanmalıdır. Eşlerden birinin hukuki danışmanlık almadan, yalnızca diğer eşin hazırladığı metni imzalaması, duruşmada vazgeçme riskini artırır.
• Eşlerden birinin tereddüt ettiği bir konu varsa, dava açılmadan önce çözülmelidir.
• Nafaka, velayet ve kişisel ilişki hükümleri çocuğun yararına uygun ve açık yazılmalıdır; hâkimin değişiklik önerme ihtimali böylece azalır.
• Duruşmaya iki eşin de katılacağı önceden planlanmalıdır. Başka şehirdeki eş için ses ve görüntü aktarımı talep edilmelidir. Bu konu Farklı Şehirlerde Anlaşmalı Boşanma yazımızda anlatılmıştır.

Örnek olay

I ile J, anlaşmalı boşanma protokolü imzalar; protokolde J’nin I’ye yoksulluk nafakası ödemeyeceği, I’nin tazminat istemeyeceği yazılıdır. Duruşmada I, protokolü baskı altında imzaladığını, J’nin şiddet uyguladığını ve nafaka ile tazminat talep ettiğini söyler. Hâkim anlaşmalı boşanma kararı veremeyeceğini belirtir.

J davanın çekişmeli olarak sürdürülmesini ister. Mahkeme taraflara iddia, savunma ve delillerini bildirmeleri için süre verir. I karşı dava açarak J’nin şiddet uyguladığını ileri sürer, hastane kayıtlarını ve 6284 sayılı Kanun kapsamında verilmiş koruma kararını sunar. Yargılama sonunda mahkeme J’yi ağır kusurlu bulur, boşanmaya karar verir ve I lehine yoksulluk nafakası ile maddi ve manevi tazminata hükmeder. Protokoldeki feragat hükmü, hâkim tarafından onaylanmadığı için I’yi bağlamamıştır.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Anlaşmalı boşanma davası çekişmeli hâle gelirse taraflar, evlilik birliğini sarsan olayları ve bu olayları gösteren delilleri (tanık, yazışma, sağlık raporu, koruma kararı) derlemeli ve mahkemenin vereceği süre içinde sunmalıdır. Nafaka, tazminat ve velayet talepleri açıkça ileri sürülmelidir. Çekişmeli boşanma süreci Çekişmeli Boşanma Davası Nasıl Açılır, Ne Kadar Sürer? yazımızda anlatılmıştır.

İlgili yazılar: Boşanma Davasını Önce Kim Açmalı?

Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 161-166, 169, 174-175, 182, 184; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 137-150; 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.