İbra Sözleşmesi (TBK 132): Borcun Anlaşmayla Sona Ermesi

Borç ilişkileri çoğu zaman borcun ödenmesiyle sona erer. Ancak alacaklı, alacağının tamamından veya bir kısmından ödeme almadan vazgeçmek de isteyebilir. Ticari bir uzlaşma, aile içi bir borçlanma, bir tazminat uyuşmazlığının çözümü veya ortaklıktan ayrılma gibi durumlarda taraflar, borcun ödeme yapılmaksızın ortadan kalktığı konusunda anlaşırlar. Hukukta bu anlaşmaya ibra sözleşmesi denir.

Türk Borçlar Kanunu ibrayı ilk kez açık bir hükümle düzenlemiştir (TBK m. 132). Bu yazıda genel borçlar hukuku bakımından ibra sözleşmesinin şartları, şekli, kapsamı, üçüncü kişilere etkisi ve benzer kurumlardan farkları ele alınmaktadır. İşçi alacaklarına ilişkin ibranamelerin özel şartları ise İbraname: Geçerlilik Şartları, Bir Aylık Süre ve Makbuz Hükmü yazımızda ayrıca incelenmiştir.

Kanun metni

İbranın hukuki niteliği

İbra, borcu sona erdiren bir tasarruf işlemidir. Alacaklı, alacak hakkı üzerinde tasarrufta bulunarak bu hakkı ortadan kaldırır. Bu nedenle ibra yapabilmek için alacaklının alacak üzerinde tasarruf yetkisine sahip olması gerekir. Alacağını başkasına devretmiş (temlik etmiş) veya alacağı haczedilmiş bir alacaklının yaptığı ibra, devralan veya haciz koyduran alacaklıya karşı hüküm doğurmaz.

İbra bir sözleşmedir. 818 sayılı eski Borçlar Kanunu döneminde de doktrinde bu görüş hâkimdi; TBK m. 132 ile bu durum açıkça kabul edilmiştir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da eski kanunda yer almayan ibra sözleşmesinin 6098 sayılı Kanun’la açıkça düzenlendiğini ve borcun şekle bağlı işlemlerden doğmuş olsa bile ibrayla sona erebileceğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, 14.03.2018, E. 2015/7-908, K. 2018/483).

İbranın sözleşme olması şu sonucu doğurur: alacaklının “alacağımdan vazgeçiyorum” şeklindeki tek taraflı beyanı, borçlu tarafından kabul edilmedikçe ibra hükmü doğurmaz. Ancak borçlunun kabulü örtülü olabilir. Borcu ortadan kaldıran bir teklif borçlunun lehine olduğundan, borçlunun susması veya itiraz etmemesi çoğu durumda kabul olarak yorumlanır.

Şekil serbestisi

TBK m. 132’nin en önemli kuralı, ibranın herhangi bir şekle bağlı olmamasıdır. Borcu doğuran sözleşme resmî şekilde (örneğin tapuda) yapılmış veya taraflar sözleşmenin yazılı yapılmasını kararlaştırmış olsa bile ibra sözlü olarak da yapılabilir.

Bununla birlikte ispat kuralları ayrıca değerlendirilmelidir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre bir hakkın düşürülmesi veya itfası amacıyla yapılan hukuki işlemler, belirli bir parasal sınırın üzerinde ise senetle ispat edilmelidir (HMK m. 200). Bu nedenle sözlü olarak yapılan ve geçerli olan bir ibra, karşı taraf inkâr ettiğinde tanıkla ispat edilemeyebilir. Uygulamada ibranın mutlaka yazılı olarak yapılması ve tarafların imzasını taşıması tavsiye edilir.

İbranın türleri

Tam ibra ve kısmi ibra: Alacaklı, borcun tamamını veya bir kısmını ibra edebilir. Örneğin 500.000 TL’lik alacağın 100.000 TL’si ibra edilerek kalan kısmın taksitle ödenmesi kararlaştırılabilir.

Genel ibra ve özel ibra: Özel ibra, belirli bir alacağı konu alır. Genel ibra ise “taraflar birbirlerinden herhangi bir alacakları kalmadığını kabul eder” gibi geniş ifadelerle, taraflar arasındaki tüm alacakları kapsamaya yöneliktir. Genel ibra beyanlarının kapsamı uygulamada sık tartışılır.

Karşılıklı ibra: Tarafların her biri diğerinin borcunu ibra eder. Ortaklıktan ayrılma, sözleşmenin karşılıklı sona erdirilmesi ve boşanma protokollerinde sık görülür.

Bedelli ve bedelsiz ibra: Alacaklı, borcun bir kısmının ödenmesi karşılığında kalanını ibra edebilir veya hiçbir karşılık almadan borcu ortadan kaldırabilir. Bedelsiz ibra, niteliği itibarıyla bağışlama unsurları taşıyabilir.

İbranın kapsamı ve yorumu

İbra, alacaklının bir hakkından vazgeçmesi anlamına geldiğinden kapsamı belirlenirken dikkatli bir yorum yapılır. Hangi alacakların ibra edildiği tartışmalı ise şu ölçütler kullanılır:

• İbra beyanının açık metni ve kullanılan ifadeler,
• İbranın yapıldığı tarihte tarafların bildiği ve öngörebildiği alacaklar,
• İbranın karşılığında yapılan ödemenin miktarı ile ibra edilen alacak arasındaki oran,
• Tarafların ibra sırasında saklı tuttuğu haklar (ihtirazi kayıt).

Genel bir ibra beyanı, kural olarak tarafların ibra anında bildiği veya bilmesi gereken alacakları kapsar. İbra sırasında henüz doğmamış veya varlığından haberdar olunamayan alacakların da ibra edildiği sonucuna ancak açık bir beyan varsa ulaşılabilir. İbra beyanında belirli hakların saklı tutulması (ihtirazi kayıt), o haklar bakımından ibra iradesinin bulunmadığını gösterir.

Bağlı haklara etkisi

Asıl borç ifa veya başka bir sebeple sona erdiğinde, rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi buna bağlı hak ve borçlar da sona erer (TBK m. 131). İbra da borcu sona erdiren sebeplerden biri olduğundan, asıl borcun ibrasıyla kefilin sorumluluğu ve rehin hakkı da ortadan kalkar. Ancak işlemiş faiz ve ceza koşulunun istenmesi hakkı, sözleşmeyle veya bildirimle saklı tutulmuşsa istenebilir.

Bunun tersi geçerli değildir: alacaklının kefili ibra etmesi, asıl borçluyu borçtan kurtarmaz. Kefil ibra edildiğinde alacaklı asıl borçludan alacağını istemeye devam edebilir. Kefaletin genel şartları Kefalet Sözleşmesi Geçerlilik Şartları: El Yazısı, Azami Miktar ve Eş Rızası yazımızda anlatılmıştır.

Müteselsil borçlularda ibra

Birden fazla borçlunun alacaklıya karşı müteselsilen sorumlu olduğu durumlarda, alacaklının borçlulardan biriyle yaptığı ibra sözleşmesi diğer borçluları da ibra edilen borçlunun iç ilişkideki borca katılma payı oranında borçtan kurtarır (TBK m. 166/3).

Örneğin üç kişi bir alacaklıya 300.000 TL’den müteselsilen sorumlu ve iç ilişkide eşit paylara sahipse, alacaklı borçlulardan birini ibra ettiğinde diğer iki borçlunun sorumluluğu 200.000 TL’ye iner. Bu kural, ibra edilmeyen borçluların, ibra edilen borçluya rücu imkânını kaybetmelerinin önüne geçer.

Benzer kurumlardan farkı

Feragat: Feragat, bir hakkın tek taraflı beyanla terk edilmesidir. Usul hukukunda davadan feragat, davacının tek taraflı beyanıyla gerçekleşir ve kesin hüküm sonuçlarını doğurur. İbra ise iki taraflı bir sözleşmedir ve dava dışında yapılır. Uygulamada “feragat ediyorum” ifadesi kullanılsa da, karşı tarafın kabulüyle borcun ortadan kaldırılması amaçlanıyorsa bu beyan ibra olarak değerlendirilir.

Makbuz: Makbuz, alacaklının belirli bir ödemeyi aldığını gösteren belgedir. Ödeme ile borcun sona ermesini ispatlar. İbra ise ödeme olmaksızın borcun sona ermesidir. Ödeme belgesi üzerine “başkaca alacağım kalmamıştır” ibaresi eklenmesi, belgeye ibra niteliği kazandırabilir; ancak işçi alacaklarında bu tür belgeler içerdikleri miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir (TBK m. 420/3).

Sulh: Sulh, tarafların karşılıklı ödünlerle bir uyuşmazlığı sona erdirdikleri sözleşmedir. Sulhte tarafların her biri bir ölçüde vazgeçmede bulunur; bu vazgeçmeler kısmi ibra niteliği taşıyabilir. Mahkeme önünde yapılan sulh ise davayı sona erdiren bir taraf işlemidir.

Yenileme (tecdit): Yeni bir borçla mevcut borcun sona erdirilmesidir (TBK m. 133). İbrada yeni bir borç doğmaz; mevcut borç ortadan kalkar.

İbranın sınırları

İbra serbestisi bazı durumlarda kanunla sınırlandırılmıştır:

• İşçi alacakları: İşçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesi yazılı olmalı, sözleşmenin sona ermesinden itibaren en az bir ay geçmiş bulunmalı, alacağın türü ve miktarı açıkça belirtilmeli ve ödeme hak tutarına nazaran eksiksiz ve banka aracılığıyla yapılmalıdır. Bu unsurları taşımayan ibra kesin olarak hükümsüzdür (TBK m. 420/2).
• Üçüncü kişi yararına sözleşme: Üçüncü kişinin talep hakkını kullanmak istediğini bildirmesinden sonra alacaklı borçluyu ibra edemez. Bu konu Üçüncü Kişi Yararına Sözleşme (TBK 129): Tam ve Eksik Türleri, Talep Hakkı ve İbra Yasağı yazımızda anlatılmıştır.
• Nafaka: Gelecekteki nafaka alacaklarından önceden vazgeçme kural olarak kabul edilmez.
• Kısıtlılar: Kısıtlı veya küçük alacaklının yapacağı bedelsiz ibra, yasal temsilcinin rızası ve gerekirse vesayet makamının izni olmadan geçerli olmaz.

İbranın iptali

İbra sözleşmesi de diğer sözleşmeler gibi irade sakatlığı sebebiyle iptal edilebilir. Esaslı yanılma, aldatma veya korkutma altında ibra beyanında bulunan alacaklı, yanılma veya aldatmayı öğrendiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan itibaren bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmelidir (TBK m. 39). Bu süre geçirilirse ibra onanmış sayılır.

Uygulamada özellikle sigorta şirketlerinin hasar ödemesi sırasında imzalattığı ibranameler ve tazminat davalarından önce imzalatılan feragat belgeleri tartışma konusu olur. Gerçek zararın çok altında bir ödeme karşılığında, zararın kapsamı bilinmeden imzalatılan ibranameler, aşırı yararlanma (TBK m. 28) veya yanılma hükümlerine göre değerlendirilebilir. Sigortalı yönünden bu tür ibranamelerin geçerliliği somut olayın koşullarına göre incelenir.

Yargıtay kararlarında ibranın kapsamı

İbra uyuşmazlıklarının çoğu, ibranın hangi alacakları kapsadığı sorusunda düğümlenir. Yargıtay bir yandan açık ve kapsamlı ibra beyanlarına sonuç bağlarken, diğer yandan genel sözlerle yazılmış belgeleri dar yorumlamaktadır.

Noterde yapılan karşılıklı fesih ve ibra

Yargıtay 6. Hukuk Dairesi’nin 25.01.2022 tarihli, 2021/1186 Esas, 2022/272 Karar sayılı kararına konu olayda, yüklenici ile iş sahipleri bir tadilat sözleşmesini noterde düzenledikleri fesihnameyle sona erdirmişlerdi. Belgede, imza tarihine kadar alacak verecek hesabının görüldüğü, yüklenicinin iş sahiplerinden hiçbir ad altında alacağının kalmadığı ve tarafların birbirlerini karşılıklı olarak ibra ettikleri yazıyordu. Yüklenici buna rağmen daha önce düzenlediği faturaya dayanarak alacak davası açmıştı.

Daire, ibranın alacak ve borcu doğrudan ve kesin olarak ortadan kaldırdığını belirtmiş; ibranamenin taraflar arasındaki tüm alacak borç ilişkisini kapsadığı gözden kaçırılarak verilen kararı bozmuştur. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi’nin 23.01.2024 tarihli, 2022/3553 Esas, 2024/334 Karar sayılı kararı aynı dosyanın bozmadan sonraki aşamasına ilişkindir ve bozma kararında TBK m.132 uyarınca borcu doğuran işlem şekle bağlı olsa bile ibranın şekle bağlı olmadığı vurgusunu aktarmaktadır.

Karardan çıkan sonuç şudur: ibra beyanı alacak kalemlerini tek tek saymasa bile, belgenin içeriğinden tarafların aralarındaki bütün hesabı kapattıkları açıkça anlaşılıyorsa, sonradan fatura alacağı ileri sürülemez. Fesihten sonra ayrıca iş yapıldığı iddia ediliyorsa bunun ayrıca ispat edilmesi gerekir.

Genel ifadeler dar yorumlanır

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi’nin 22.09.2022 tarihli, 2021/5312 Esas, 2022/5422 Karar sayılı kararında ise ibra sözleşmesinin zorunlu içeriğinin, alacaklı ve borçlunun belirli bir alacağı ortadan kaldırma iradesi olduğu belirtilmiştir. Daire’ye göre ibra edilen borç bütün kapsamıyla kesin olarak gösterilmeli; genel sözlerle geçiştirilen, içeriği tam belli olmayan ibra sözleşmeleri dar yorumlanmalıdır.

Bu iki karar birbiriyle çelişmez. Belirleyici olan, belgenin taraflar arasındaki hangi ilişkiye ilişkin olduğunun ve hangi hesabın kapatıldığının açıkça anlaşılıp anlaşılmadığıdır. Belirli bir sözleşmeye ve tarihe bağlanmış, “hiçbir ad altında alacak kalmamıştır” diyen bir noter belgesi geniş sonuç doğururken, hangi ilişkiye ait olduğu belirsiz kalıp ifadeler dar yorumlanır.

İbranın tasarruf işlemi niteliği

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 15.10.2025 tarihli, 2025/1202 Esas, 2025/4851 Karar sayılı kararı da ibranamenin, alacaklı ile borçlunun anlaşması sonucu bir tasarruf işlemi olarak alacaklının borçluyu borçtan kurtaran bir sözleşme olduğunu, mevcut alacağın tamamen veya kısmen herhangi bir şekle tabi olmaksızın ortadan kalktığını belirtmektedir. Tasarruf işlemi olması nedeniyle ibra eden alacaklının, ibra ettiği alacak üzerinde tasarruf yetkisine sahip olması gerekir; örneğin daha önce temlik edilmiş bir alacak artık eski alacaklı tarafından ibra edilemez.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• İbranamede hangi sözleşmenin, hangi tarihe kadar olan hesabın kapatıldığını yazmamak. Belirsiz ifadeler dar yorumlanır ve ibra beklenen sonucu doğurmayabilir.
• Karşılıklı ibra içeren bir fesihname imzaladıktan sonra, fesihten önceki döneme ait faturalara dayanarak dava açmak.
• Kısmi ibrada kalan alacağı belgede açıkça göstermemek.
• İşçi alacaklarına ilişkin ibranameleri genel borçlar hukuku kurallarına göre değerlendirmek. İşçi alacaklarında TBK m.420’deki özel şartlar aranır.
• Temlik edilmiş veya haczedilmiş bir alacak için ibra beyanı almak ve bunun borçluyu kurtaracağını düşünmek.

Örnek olay

İki ortaklı bir limited şirkette ortaklardan Burak, şirketten ayrılmaya karar vermiştir. Diğer ortak Can ile yaptığı anlaşmada payını devretmiş, şirketin Burak’a olan 400.000 TL tutarındaki ortak cari hesap borcunun 250.000 TL’sinin ödenmesi ve kalan 150.000 TL’nin ibra edilmesi kararlaştırılmıştır. Anlaşmaya “taraflar, bu protokol dışında birbirlerinden herhangi bir alacakları bulunmadığını kabul ederler” ibaresi eklenmiştir.

Bir yıl sonra Burak, ortaklık döneminde şirket adına kendi kredi kartıyla yaptığı ve kayıtlara geçmemiş 60.000 TL’lik harcamayı talep etmiştir. Can, genel ibra beyanını ileri sürmüştür. Mahkeme, harcamanın protokol tarihinde Burak tarafından bilindiğini ve saklı tutulmadığını, genel ibra ifadesinin bu alacağı da kapsadığını kabul ederek talebi reddetmiştir. Burak protokolde bu harcamayı ihtirazi kayıtla saklı tutsaydı sonuç farklı olacaktı.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

İbra sözleşmesi yapılırken ibra edilen alacakların türü ve miktarı açıkça yazılmalı, saklı tutulan haklar ihtirazi kayıtla belirtilmeli ve belge taraflarca imzalanmalıdır. Kefil veya müteselsil borçlu bulunan durumlarda ibranın bu kişilere etkisi önceden değerlendirilmelidir.

Mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 28, 39, 129, 131-133, 166, 420; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 200..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.