Üst Araması Nedir, Nasıl Yapılır? Kaba Üst Yoklaması, Arama Kararı ve Hukuka Aykırı Arama

Üst araması, kişinin giysilerinin, ceplerinin ve üzerinde taşıdığı eşyanın kolluk tarafından incelenmesidir. Sokakta yapılan bir kimlik kontrolünde ceplerin boşaltılması, bir operasyon sırasında şüphelinin aranması ya da konser girişinde yapılan kontrol bu kapsamdadır. Hepsi aynı hukuki dayanağa sahip değildir. Hangi aramanın, hangi kararla ve hangi sınırlar içinde yapılabileceği, aramada bulunan bir eşyanın delil olarak kullanılıp kullanılamayacağını belirler. Uyuşturucu ve silah dosyalarında mahkûmiyet ile beraat arasındaki fark çoğu zaman bu sorunun cevabındadır.

Kanun metni

Üç ayrı işlem: adli arama, önleme araması ve el ile dıştan kontrol

Uygulamada “üst araması” adı üç farklı işlem için kullanılır. Her birinin amacı, şartı ve sınırı farklıdır.

Önleme aramasının ayrıntıları Adli Arama ve Önleme Araması Farkı yazımızda anlatılmıştır. Bu yazıda kişinin üstünün aranmasına odaklanılmaktadır.

Adli üst araması

Şartlar

CMK m. 116’ya göre şüphelinin veya sanığın üstü, yakalanabileceği ya da suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa aranabilir. Makul şüphe, somut olaylara ve hayat tecrübesine dayanan, salt tahmin veya önyargıdan öte bir şüphedir. “Şüpheli tavırlar sergilemesi” gibi soyut bir ifade, tek başına makul şüpheyi göstermeye yetmez.

Şüpheli olmayan üçüncü kişilerin üstü de CMK m. 117’ye göre aranabilir. Ancak bu durumda aranan kişinin veya delilin o kişide bulunduğunu kabul ettirecek olayların varlığı gerekir.

Karar ve yazılı emir

Üst araması konut veya işyeri araması değildir. Bu nedenle CMK m. 119/1’in ilk cümlesi uygulanır: Kural hâkim kararıdır; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri, savcıya da ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri yeterlidir. Kolluk amirinin emriyle yapılan aramanın sonucu Cumhuriyet başsavcılığına derhâl bildirilir.

Karar veya emirde aramanın nedenini oluşturan fiil, aranacak kişi ve kararın geçerli olacağı süre açıkça gösterilmelidir (CMK m. 119/2). Telefonla alınan sözlü talimat yazılı emir yerine geçmez. Savcının sözlü talimatı sonradan yazılı hâle getirilse bile, aramanın yapıldığı anda yazılı bir emrin bulunup bulunmadığı ayrıca incelenir.

Aramanın yapılış biçimi

Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği m. 28, üst aramasının yapılış usulünü düzenler. Üst araması, aranan kişiyle aynı cinsiyetteki görevli tarafından yapılır. Arama, amacın gerektirdiği ölçüyü aşmamalı ve kişinin onurunu zedelemeyecek biçimde yapılmalıdır; giysilerin çıkarılmasını gerektiren bir arama sokak ortasında yapılamaz. Arama sonunda bir tutanak düzenlenir; tutanağa aramayı yapanların açık kimlikleri yazılır (CMK m. 119/3).

Aranan kişi istediğinde, aramanın hangi maddeye göre yapıldığını ve el konulan eşyanın listesini gösteren bir belge verilir. Hiçbir şey bulunmamışsa bu da belgeye yazılır (CMK m. 121/1). Kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz (CMK m. 120/3).

PVSK 4/A: Durdurma ve el ile dıştan kontrol

Polis, bir suçun veya kabahatin işlenmesini önlemek, kaçan faili yakalamak, hakkında yakalama kararı bulunan kişiyi tespit etmek veya bir tehlikeyi önlemek amacıyla kişileri ve araçları durdurabilir. Durdurma için polisin tecrübesine ve içinde bulunulan durumdan edindiği izlenime dayanan makul bir sebep gerekir. Durdurulan kişiden kimlik sorulabilir.

Durdurulan kişinin üzerinde silah veya tehlike oluşturan başka bir eşya bulunduğuna ilişkin yeterli şüphe varsa polis, giysilerin üzerinden el ile dıştan kontrol yapabilir. Uygulamada buna “kaba üst yoklaması” denir. Bu işlem karar gerektirmez, ancak dar yorumlanır: Kişinin giysisi çıkarılamaz, cepleri boşaltılamaz, çantası veya cüzdanı açılamaz.

Anayasa Mahkemesi, 04.05.2017 tarihli, E. 2015/41, K. 2017/98 sayılı kararıyla, kolluk amirinin emriyle kişinin üstünün, eşyasının ve aracının dışarıdan görünmeyen bölümlerinin aranmasına imkân veren PVSK 4/A hükmünü Anayasa’nın 20. maddesine aykırı bularak iptal etmiştir. Bu nedenle el ile dıştan kontrolü aşan her işlem için adli veya önleme araması kurallarına dönülür.

Araç araması ve üst araması

Kişinin kullandığı araç da CMK m. 116 kapsamında “ona ait diğer yerler” arasında sayılır. Aracın dışarıdan görülebilen bölümlerine bakılması, örneğin açık camdan koltuk üzerinin görülmesi, arama sayılmaz. Bagajın, torpido gözünün veya koltuk altlarının incelenmesi ise aramadır ve üst aramasıyla aynı şartlara tabidir. Uygulamada araç ve sürücü çoğu zaman aynı anda aranır; her iki işlemin de karar veya yazılı emirle kapsandığı ayrı ayrı denetlenmelidir.

Yolda yapılan genel trafik denetimi bir arama değildir. Denetim sırasında sürücünün tavırlarından veya araçta görülen bir eşyadan somut bir suç şüphesi doğarsa, o andan itibaren adli arama hükümleri uygulanır. Kolluğun bu durumda Cumhuriyet savcısını arayıp yazılı emir alması, emrin alınamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emrine başvurması gerekir.

Yargıtay kararları

Kaba yoklamayı aşan arama. Ceza Genel Kurulu, 17.10.2019 tarihli, E. 2017/1045, K. 2019/609 sayılı kararında, durdurulan sanığın arka cebindeki cüzdanın içinde yapılan aramanın PVSK 4/A kapsamındaki el ile dıştan kontrolü aştığını kabul etmiştir. Cüzdandan çıkan uyuşturucu madde hukuka uygun delil sayılmamıştır. Aynı kararda diğer sanık yönünden yapılan aramanın ise hukuka uygun olduğu belirtilmiş, her sanığın araması ayrı ayrı değerlendirilmiştir.

Önleme araması kararıyla adli arama yapılamaz. Ceza Genel Kurulu, 28.02.2017 tarihli, E. 2016/800, K. 2017/120 sayılı kararında, kolluğun şüphelinin kimliğine ve uyuşturucu satışına ilişkin somut bilgi edindiği bir olayda adli arama kararı alınması gerektiğini, önleme araması kararına dayanılarak yapılan aramanın hukuka aykırı olduğunu kabul etmiştir. Somut suç şüphesi doğduğu anda arama adli arama hükümlerine tabidir.

Hukuka aykırı aramayla ele geçen suç eşyası. Ceza Genel Kurulu, 09.04.2019 tarihli, E. 2016/349, K. 2019/299 sayılı kararında, ihbar üzerine beklenen sanıkların CMK m. 116, 117 ve 119’a uygun bir arama kararı veya yazılı emir olmadan aranmasını hukuka aykırı bulmuştur. Ele geçen uyuşturucu madde hem suçun maddi konusu hem de delili olduğundan hükme esas alınamamış; sanığın buna dayanan ikrarı da mahkûmiyete yeterli görülmemiştir.

Bu kararlara göre arama dosyalarında üç soru sorulur: Aramanın yapıldığı anda somut bir suç şüphesi var mıydı? Varsa usulüne uygun bir adli arama kararı veya yazılı emir alındı mı? Yapılan işlem, dayandığı kararın veya yetkinin sınırları içinde kaldı mı?

Güncel kararlarda ihbar üzerine yapılan aramalar

Son yıllarda Yargıtay’ın önüne gelen dosyaların önemli bir kısmı, ihbar veya istihbari bilgi alındıktan sonra elde mevcut önleme araması kararına dayanılarak yapılan aramalardır. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, ihbar üzerine aracın karakol önüne çekilerek önleme araması kararıyla aranmasını hukuka aykırı bulmuş ve beraat kararını onamıştır:

Aynı Daire, bir suçun işlendiği izlenimini veren hâli öğrenen kolluğun derhâl Cumhuriyet savcısına haber vermesi gerektiğini vurgulamaktadır:

Yargıtay 10. Ceza Dairesi de, iletişimin tespiti yoluyla yeri belirlenen ve hakkında somut suç şüphesi bulunan kişinin üstünün önleme araması kararıyla aranmasını hukuka aykırı saymış ve ele geçen uyuşturucu maddelerin hükme esas alınamayacağını belirterek mahkûmiyeti bozmuştur (Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E. 2023/22552, K. 2025/13205, T. 10.12.2025).

Bu kararlar, üst aramalarında tutanak dilinin önemini gösterir. Tutanakta aramadan önce bir ihbar, duyum veya takip bulunduğu yazılıysa, aramanın dayanağı olarak gösterilen kararın türü mutlaka kontrol edilmelidir. Arama “önleme araması kararına istinaden” yapılmış görünüyorsa ve öncesinde somut şüphe oluşmuşsa, hukuka aykırılık itirazı ilk duruşmadan itibaren ileri sürülmelidir.

Hukuka aykırı aramanın sonuçları

Anayasa m. 38/6’ya göre kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular delil olarak kabul edilemez. CMK m. 206/2-a hukuka aykırı delilin reddedileceğini, m. 217/2 ise yüklenen suçun ancak hukuka uygun delillerle ispat edilebileceğini düzenler. Mahkeme, hukuka aykırı aramayla ele geçen eşyayı hükme esas alamaz. Dosyada başka hukuka uygun delil yoksa beraat kararı verilir. Bu konuda Hukuka Aykırı Delil İtirazı ve Uyuşturucu Suçlarında Hukuka Aykırı Arama yazılarımıza bakılabilir.

Hukuka aykırı arama yapan kamu görevlisi bakımından TCK m. 120’deki haksız arama suçu gündeme gelir. Suçun cezası üç aydan bir yıla kadar hapistir. Ayrıntılar Haksız Arama Suçu yazımızda yer almaktadır. Aramanın kötü muamele boyutuna ulaşması ise ayrıca eziyet veya kötü muamele suçlarını oluşturabilir.

Aramaya maruz kalan kişi ne yapabilir?

Arama sırasında fiziksel direnç gösterilmesi önerilmez; görevi yaptırmamak için direnme suçu (TCK m. 265) gündeme gelebilir. Hukuki itirazlar sonradan ve yazılı olarak ileri sürülmelidir. Bunun için:

1. Aramanın hangi karar veya emre dayandığı sorulmalı ve tutanağa yazdırılmalıdır.
2. Tutanak okunmadan imzalanmamalı, gerçeğe aykırı bir ifade varsa itiraz şerhi düşülmelidir.
3. CMK m. 121’deki belge talep edilmelidir.
4. Aramanın yapıldığı yer, saat ve tanıkların isimleri not edilmeli, varsa kamera kayıtlarının korunması için savcılığa başvurulmalıdır.
5. Soruşturma veya kovuşturmada aramanın hukuka aykırılığı ilk ifadeden itibaren ileri sürülmelidir.

Sulh ceza hâkimliğince verilen arama kararına karşı CMK m. 267 uyarınca itiraz edilebilir. Savcının veya kolluk amirinin yazılı emrine karşı doğrudan itiraz yolu bulunmaz; bu emre dayanan aramanın hukuka aykırılığı yargılamada ileri sürülür.

Sıkça sorulan sorular

Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.