Ayıplı Mal: Tüketicinin Dört Seçimlik Hakkı ve Süreler

Satın alınan buzdolabı birkaç hafta sonra soğutmayı bırakır, yeni telefonun ekranında kendiliğinden çizgiler belirir ya da internetten sipariş edilen kanepe ilandaki ölçülerden küçük gelir. Bu durumların hepsinde tüketici, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) kapsamında ayıplı mal satın almıştır. Kanun, ayıplı mal alan tüketiciye dört seçimlik hak tanır ve satıcıyı tüketicinin seçtiği hakkı yerine getirmekle yükümlü tutar. Bu yazıda ayıbın tanımı, seçimlik hakların her biri, ispat kuralları, süreler ve başvuru yolları anlatılmaktadır.

Kanun metni

Ayıplı mal nedir?

TKHK m. 8/1’e göre ayıplı mal, tüketiciye teslimi anında, taraflarca kararlaştırılmış olan örnek ya da modele uygun olmaması ya da objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan maldır. Maddenin ikinci fıkrası tanımı genişletir. Şu mallar da ayıplı sayılır:

• Ambalajında, etiketinde, kullanma kılavuzunda, internet sitesinde, reklam veya ilanında belirtilen özelliklerden birini taşımayan mal,
• Satıcının bildirdiği veya teknik düzenlemesinde belirlenen niteliğe aykırı olan mal,
• Benzer malların kullanım amacını karşılamayan mal,
• Tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan veya ortadan kaldıran maddi, hukuki veya ekonomik eksiklik içeren mal.

Bu tanıma göre ayıp üç türlü olabilir. Maddi ayıp, malın fiziki bir kusurudur: çalışmayan motor, kırık parça, eksik aksesuar. Hukuki ayıp, malın kullanımını hukuken engelleyen durumdur: trafiğe çıkması yasak araç, ruhsatsız kullanılamayan cihaz. Ekonomik ayıp ise malın beklenen ekonomik faydayı sağlamamasıdır: ilanda 8 litre yakıt tükettiği belirtilen aracın 14 litre yakması gibi.

Ayıbın teslim anında var olması gerekir. Teslimden sonra tüketicinin kullanım hatasıyla oluşan bozukluk ayıp sayılmaz. Bu nedenle uyuşmazlıkların büyük bölümü, kusurun üretimden mi yoksa kullanımdan mı kaynaklandığı sorusuna dayanır.

Dört seçimlik hak

Tüketici, aşağıdaki dört haktan birini serbestçe seçer. Kanun, haklar arasında bir sıra öngörmez. Tüketici önce onarım istemek zorunda değildir; doğrudan bedel iadesini de talep edebilir.

1. Sözleşmeden dönme. Tüketici malı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden döner ve ödediği bedelin iadesini ister. Dönme hakkı, ayıbın ağırlığına bakılmaksızın kullanılabilir. Satıcı, ayıbın küçük olduğunu ileri sürerek bedel iadesinden kaçınamaz; ancak dürüstlük kuralına açıkça aykırı kullanılan dönme talepleri mahkemece sınırlandırılabilir.

2. Bedelden indirim. Tüketici malı elinde tutar ve ayıp oranında satış bedelinden indirim ister. Bu yol, ayıbın malın kullanımını engellemediği ama değerini düşürdüğü durumlarda tercih edilir. İndirim oranı uyuşmazlık hâlinde bilirkişi incelemesiyle belirlenir.

3. Ücretsiz onarım. Tüketici, bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere malın onarılmasını ister. İşçilik, yedek parça ve taşıma giderleri satıcıya aittir. Onarım aşırı bir masraf gerektiriyorsa bu hak kullanılamaz.

4. Ayıpsız misliyle değiştirme. Tüketici, malın ayıpsız bir benzeriyle değiştirilmesini ister. Bu hak imkân varsa kullanılabilir. Üretimi durmuş bir ürün için değişim talebi karşılanamayabilir.

Onarım veya değişim hakkı yalnızca satıcıya değil, üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir. TKHK m. 11/2 uyarınca bu hakların yerine getirilmesinden satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur. Dönme ve indirim hakları ise kural olarak satıcıya karşı kullanılır.

Satıcı tüketicinin seçimine bağlıdır

Kanunun en önemli kuralı, satıcının tüketicinin seçtiği hakkı yerine getirmek zorunda olmasıdır. Satıcı “önce servise gönderelim” veya “para iadesi yapmıyoruz, sadece onarım var” diyerek tüketicinin seçimini değiştiremez. Kanun bu kuralın bazı istisnalarını da düzenler:

• Ücretsiz onarım veya değişimin satıcı için orantısız güçlükler doğurması hâlinde tüketici bu hakları kullanamaz. Orantısızlık değerlendirilirken malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik haklara başvurmanın tüketici açısından sorun oluşturup oluşturmayacağı dikkate alınır (TKHK m. 11).
• Satıcı, tüketicinin onarım veya değişim talebini, talebin kendisine yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü, konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda altmış iş günü içinde yerine getirmek zorundadır. Bu süre içinde talep yerine getirilmezse tüketici diğer seçimlik haklarını kullanabilir.

Tüketici bir seçimlik hakkı kullanıp satıcı bunu yerine getirdiğinde, aynı ayıp için ikinci bir hak kullanılamaz. Örneğin onarımı kabul edip onarılmış malı teslim alan tüketici, aynı ayıp nedeniyle sonradan bedel iadesi isteyemez. Ancak onarım başarısız olur ve ayıp tekrar ederse yeni bir talep hakkı doğar. Bu durum özellikle garanti süresi içindeki arızalarda önem taşır. Garanti kapsamında tekrarlayan arızalar için Garanti Belgesi ve Ücretsiz Onarım: Tekrar Arızada Değişim ve Bedel İadesi yazımıza bakılabilir.

Seçimlik haklar tazminat talebini ortadan kaldırmaz. Ayıplı mal nedeniyle tüketicinin başka bir zararı doğmuşsa, örneğin arızalı çamaşır makinesi evi su basmasına yol açmışsa, tüketici seçimlik hakkıyla birlikte Türk Borçlar Kanunu hükümlerine göre tazminat da isteyebilir.

Altı aylık karine ve ispat yükü

Ayıbın teslim anında var olduğunu kural olarak tüketici ispat eder. Kanun bu yükü önemli ölçüde hafifletir: Teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların, teslim tarihinde var olduğu kabul edilir. Bu durumda malın ayıplı olmadığını satıcı ispat eder (TKHK m. 10/1).

Örneğin üç ay önce alınan dizüstü bilgisayarın anakartı arızalanırsa, satıcı bu arızanın kullanıcı hatasından kaynaklandığını ispat etmedikçe ayıptan sorumludur. Karine, malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Kısa ömürlü bir gıda ürünü veya açıkça darbe izi taşıyan bir cihaz bu istisnaya örnek gösterilebilir.

Altı aylık süre geçtikten sonra ispat yükü tüketiciye geçer. Bu aşamada servis raporları, bilirkişi incelemesi ve aynı modeldeki yaygın arıza kayıtları önemli delil olur.

Tüketici, sözleşmenin kurulduğu tarihte ayıptan haberdar idiyse veya haberdar olması kendisinden bekleniyorsa sözleşmeye aykırılık söz konusu olmaz (TKHK m. 10/2). Satıcının malın üzerine veya ambalajına ayıbı açıklayan bir etiket koyduğu indirimli ürünlerde, tüketici etikette yazan ayıp için seçimlik hak kullanamaz. Etikette yazmayan başka ayıplar için hakları saklıdır.

Zamanaşımı süreleri

TKHK m. 12’ye göre ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıkmış olsa bile, malın teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Sözleşmede veya kanunlarda daha uzun bir süre öngörülmüşse o süre uygulanır.

Ayıp ağır kusur veya hileyle gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz (TKHK m. 12/3). Örneğin kilometresi düşürülmüş veya ağır hasar kaydı gizlenmiş bir araçta tüketici, iki yıl geçtikten sonra da haklarını kullanabilir. Araç satışlarına özgü kurallar için Ayıplı Araç: İkinci El ve Sıfır Araçta Ayıp, Seçimlik Haklar ve Süreler yazımıza, müteahhitten alınan dairelerdeki gizli ayıplar için Ayıplı Konut: Müteahhitten Alınan Dairede Gizli Ayıp ve Tüketici Hakları yazımıza bakılabilir.

Zamanaşımı süresi ile ayıp ihbarı farklı kavramlardır. Türk Borçlar Kanunu’ndaki “gözden geçirme ve derhâl ihbar” yükümlülüğü tüketici işlemlerinde aynı katılıkla uygulanmaz. TKHK, tüketiciye ayıbı belirli bir süre içinde bildirme yükümlülüğü yüklememiştir. Yine de ayıbın fark edildiği anda satıcıya yazılı bildirim yapılması, ispat açısından tüketicinin yararınadır.

Seçimlik hak nasıl kullanılır?

Seçimlik hakkın kullanılması için kanun belirli bir şekil öngörmez. Uygulamada şu yollar kullanılır:

1. Satıcıya yazılı başvuru. Ayıp, seçilen hak ve fatura bilgisi yazılarak satıcıya iletilir. E-posta, satıcının müşteri hizmetleri kanalı veya iadeli taahhütlü mektup kullanılabilir.
2. Noter aracılığıyla ihtarname. İspat açısından en güçlü yoldur. İhtarnamede ayıbın niteliği, fark edildiği tarih ve seçilen hak açıkça belirtilir.
3. Servis raporunun saklanması. Yetkili servise götürülen malın servis fişi ve raporu mutlaka alınmalıdır. Servis kayıtları, ayıbın varlığını ve tekrarını gösteren temel delildir.

İhtarnamede birden fazla seçimlik hak sıralanmamalıdır. “Onarım, olmazsa değişim, olmazsa iade” biçimindeki talepler hangi hakkın kullanıldığı konusunda belirsizlik yaratır. Tek bir hak açıkça seçilmelidir.

Başvuru yolları

Satıcı tüketicinin talebini yerine getirmezse iki yol vardır:

Tüketici hakem heyeti. 2026 yılında değeri 186.000 TL’nin altındaki uyuşmazlıklarda il veya ilçe tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur. Başvuru e-Devlet üzerinden ücretsiz yapılır. Heyet kararlarına karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde tüketici mahkemesine itiraz edilebilir. Ayrıntı için Tüketici Hakem Heyetine Başvuru 2026: 186.000 TL Sınırı, e-Devlet Başvurusu ve İtiraz yazımıza bakılabilir.

Tüketici mahkemesi. Hakem heyeti sınırını aşan uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TKHK m. 73/A). Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa tüketici mahkemesinde dava açılır. Tüketicinin açtığı davalar harçtan muaftır. Mahkemenin görevi için Tüketici Mahkemesinin Görevleri (6502 m. 73): Hangi Davalar Tüketici Mahkemesinde Açılır? yazımıza bakılabilir.

Örnek olay

Bir tüketici, bir elektronik mağazasından 52.000 TL’ye bir televizyon satın alır. Dördüncü ayda ekranın bir köşesinde renk bozulması başlar. Tüketici televizyonu yetkili servise götürür; servis paneli değiştirerek cihazı iade eder. İki ay sonra aynı bozulma tekrar ortaya çıkar.

Tüketici bu kez satıcıya noter aracılığıyla ihtarname göndererek televizyonu geri vermeye hazır olduğunu bildirir ve sözleşmeden döndüğünü açıklar. İlk arıza altı aylık süre içinde ortaya çıktığından ayıbın teslimde var olduğu kabul edilir. Satıcı, panel bozukluğunun kullanıcı hatasından kaynaklandığını ispat edemez. Uyuşmazlık değeri 186.000 TL’nin altında kaldığından tüketici hakem heyetine başvurur. Heyet, onarımdan sonra aynı ayıbın tekrarlanması nedeniyle tüketicinin dönme hakkını kullanabileceğine karar verir ve 52.000 TL’nin iadesine hükmeder.

Yargıtay kararlarında seçimlik haklar

Seçilen hak sonradan değiştirilemez

Yargıtay, seçimlik hakları yenilik doğurucu haklar olarak nitelendirir. Tüketici hangi hakkı kullandığını satıcıya bir kez bildirdiğinde seçim hakkı tükenir ve yerine seçilen hak geçer. Bu nedenle dava açmadan önce yapılan bildirimde hangi hakkın seçildiği dikkatle belirlenmelidir.

Aynı ilke mahkemeyi de bağlar. Tüketici hakem heyetine yaptığı başvuruda satıcının önerdiği kuponu reddederek ayıpsız misliyle değişim isteyen tüketici için mahkemenin, ürünün muadili bulunmadığı gerekçesiyle güncel değerine hükmetmesi Yargıtay tarafından bozma sebebi sayılmıştır. Kararda, değişim ilamının yerine getirilememesi hâlinde İcra ve İflas Kanunu m. 24’teki yolun bulunduğu hatırlatılmıştır.

Ayıp ihbarı süresi yok, ancak hak kötüye kullanılmamalı

Yargıtay, 6502 sayılı Kanun ile tüketicinin ayıbı belirli bir süre içinde ihbar etme yükümlülüğünün kaldırıldığını, tüketicinin zamanaşımı süresi içinde seçimlik haklarını kullanabileceğini kabul etmektedir. Bununla birlikte ayıbı çok erken fark ettiği hâlde uzun süre hiçbir talepte bulunmayan tüketici, hakkın kötüye kullanılması itirazıyla karşılaşabilir. Aynı kararda altı ay içinde bildirilen veya dava konusu yapılan ayıplarda ayıpsızlığın ispatının satıcıya, sonrasında ise ayıbın ispatının alıcıya ait olduğu açıkça belirtilmiştir.

Altı ay içinde ortaya çıkan imalat ayıbı

Yargıtay’ın temyiz incelemesi yaptığı bir araç davasında bölge adliye mahkemesi, teslimden sonraki altı ay içinde ortaya çıkan vites arızasının teslimde var olduğunun kabul edilmesi gerektiğini, aksinin satıcı ve ithalatçı tarafından ispat edilemediğini belirtmiş; değişim talebi yerine getirilmeyen tüketicinin ayıplı malı kullanmaya zorlanamayacağını kabul ederek ilk derece mahkemesinin onarım kararını kaldırıp aracın ayıpsız misliyle değiştirilmesine hükmetmiştir.

Bedelin iadesi ve indirim tutarı

Tüketici sözleşmeden dönme veya bedelden indirim hakkını seçtiğinde, ödenen bedelin tamamı ya da indirim tutarı derhâl tüketiciye iade edilir (TKHK m. 11/5). Seçimlik hakların kullanılmasından doğan bütün masraflar, hakkı yerine getiren tarafa aittir (m. 11/6). Satıcı, iadeyi ürünün kendisine ulaşmasına veya servis raporunun çıkmasına bağlayarak uzun süre geciktiremez; gecikme hâlinde tüketici temerrüt faizi de isteyebilir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• İhtarnamede birden fazla seçimlik hakkı sıralamak ya da önce onarım isteyip sonra fikir değiştirmek. Bildirilen ilk hak tüketiciyi bağlar.
• Satıcının önerdiği kuponu veya hediye çekini kabul etmek. Kupon, kanundaki seçimlik haklardan biri değildir; kabul edildiğinde uyuşmazlık sona ermiş sayılabilir.
• Altı aylık süre geçmeden servis raporu almamak. Karinenin uygulanması için ayıbın bu süre içinde ortaya çıktığı belgelenmelidir.
• Ayıbı fark ettikten sonra uzun süre beklemek. Zamanaşımı dolmasa bile gecikme hakkın kötüye kullanılması savunmasına zemin hazırlar.
• Değişim talebinde yalnız satıcıyı muhatap almak. Ücretsiz onarım ve değişim üretici ve ithalatçıdan da istenebilir; bunlar satıcıyla birlikte sorumludur.

Sıkça sorulan sorular

Sonuç

Ayıplı mal alan tüketici, dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım ve değişimden birini seçer ve satıcı bu seçime bağlıdır. Teslimden itibaren altı ay içinde çıkan ayıplarda ispat yükü satıcıdadır. Talep, iki yıllık zamanaşımı dolmadan satıcıya yazılı olarak bildirilmeli, satıcı yerine getirmezse 186.000 TL’nin altındaki uyuşmazlıklarda hakem heyetine, üzerindekilerde arabuluculuğun ardından tüketici mahkemesine başvurulmalıdır.

Dilekçe örneği: Ayıplı Mal İade İhtarnamesi Örneği.

Mevzuat: 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.