Dosyanın İşlemden Kaldırılması ve Yenilenmesi (HMK 150)

Hukuk davalarında duruşmaya gelmemenin sonuçları ceza yargılamasından çok farklıdır. Ceza davasında sanığın gelmemesi zorla getirme veya yakalama kararına yol açabilirken, hukuk davasında tarafların gelmemesi davanın kendiliğinden durmasına, belirli bir süre sonra da davanın hiç açılmamış sayılmasına neden olur. Bu sonuç 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 150’de düzenlenmiştir. Dosyanın işlemden kaldırılması, davanın yenileninceye kadar bekletilmesi anlamına gelir. Taraflardan biri üç ay içinde yenileme dilekçesi vermezse dava açılmamış sayılır ve davada yapılan talep de hiç yapılmamış kabul edilir. Bu yazıda işlemden kaldırmanın hangi hâllerde gerçekleştiği, yenilemenin nasıl yapıldığı, harç meselesi, basit yargılama usulündeki farklılık ve davanın açılmamış sayılmasının zamanaşımına etkisi ele alınmaktadır.

Kanun metni

Dosya hangi hâllerde işlemden kaldırılır?

1. İki taraf da duruşmaya gelmezse

Usulüne uygun şekilde davet edilmiş tarafların hiçbiri duruşmaya gelmezse dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir. Tarafların avukatla temsil edildiği davalarda, avukatın gelmesi tarafın gelmesi anlamındadır. “Usulüne uygun davet” şartı önemlidir: Tebligat yapılmamış veya usulsüz yapılmışsa işlemden kaldırma kararı verilemez; mahkeme yeniden tebligat çıkarmalıdır.

2. Taraflar gelip davayı takip etmeyeceklerini bildirirse

Taraflar duruşmaya gelip “davayı takip etmeyeceğiz” derse de dosya işlemden kaldırılır. Bu durum çoğunlukla taraflar arasında sulh görüşmelerinin sürdüğü veya davacının davayı bir süre bekletmek istediği hâllerde görülür. Davacının bu beyanı feragat değildir; dava ortadan kalkmaz, yalnızca bekletilir. Feragat ile takip etmeme arasındaki fark için Davadan Feragat yazımıza bakılabilir.

3. Taraflardan yalnızca biri gelirse

Bir taraf gelir, diğeri gelmezse seçim gelen tarafa aittir. Gelen taraf, yargılamaya gelmeyenin yokluğunda devam edilmesini veya dosyanın işlemden kaldırılmasını isteyebilir. Geçerli bir özrü olmadan duruşmaya gelmeyen taraf, yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez (m. 150/2). Örneğin davacı gelmez de davalı gelirse, davalı çoğu zaman yargılamaya devam edilmesini ister; çünkü davanın esastan reddi ve lehine vekâlet ücreti hükmedilmesi onun yararınadır.

4. Gün tespiti için başvurulmazsa

Duruşma gününün belirlenmesi için tarafların başvurması gereken hâllerde, örneğin bozma kararından sonra dosya mahkemeye döndüğünde veya bir bekletici sorun ortadan kalktığında, son işlem tarihinden başlayarak bir ay içinde gün tespiti istenmezse dosya kendiliğinden işlemden kaldırılır (m. 150/3).

İşlemden kaldırma tarihi neden önemlidir?

Üç aylık yenileme süresi işlemden kaldırma tarihinden başlar. Uygulamada mahkemeler kararı bazen duruşmadan sonra yazar veya tutanağa geç işler. Yargıtay, sürenin başlangıcının tarafların gelmediği duruşma günü olduğunu kabul etmektedir:

Bu dosyada tapu kaydında düzeltim davası basit yargılama usulüne tabiydi. Davacı duruşmaya gelmemiş, davalı ise gelip davayı takip etmeyeceğini bildirmişti. Mahkeme buna rağmen davanın esasına girerek ret kararı vermişti. Yargıtay, bu durumda HMK m. 150 uyarınca işlem yapılması gerektiğini, esas hakkında karar verilemeyeceğini belirterek kararı bozmuştur. Karar, aynı zamanda işlemden kaldırma kararının tek başına kanun yoluna götürülemeyeceğini, buna karşılık davanın açılmamış sayılması kararının nihai karar olduğunu ve istinaf veya temyiz edilebileceğini de göstermektedir.

Yenileme nasıl yapılır?

Yenileme, taraflardan birinin mahkemeye vereceği bir dilekçeyle yapılır. Dilekçede yalnızca dosyanın yenilenmesi ve duruşma günü verilmesi istenir; gerekçe göstermek gerekmez. Yenilemeyi yalnızca davacı değil davalı da yapabilir. Davalının yenileme yapmasının amacı genellikle davanın esastan reddini sağlamaktır.

Yenileme dilekçesi, belirlenen duruşma gün, saat ve yeriyle birlikte taraflara tebliğ edilir. Avukatlar yenileme dilekçesini UYAP üzerinden verebilir.

Harç

İşlemden kaldırma tarihinden itibaren ilk bir ay içinde yapılan yenileme harca tabi değildir. Bir ay geçtikten sonra, ancak üç aylık süre dolmadan yapılan yenilemede yeniden harç alınır. Bu harç yenileyen tarafça ödenir ve davayı kaybeden karşı tarafa yüklenemez (m. 150/4). Bu nedenle yenilemenin ilk bir ay içinde yapılması hem harç hem de süre güvenliği bakımından yerinde olur.

Yenilenen dava eski davanın devamıdır

Süresinde yenilenen dava yeni bir dava değildir; eski davanın devamıdır. Dava tarihi, toplanan deliller, bilirkişi raporları ve tanık beyanları geçerliliğini korur. Zamanaşımı bakımından da ilk dava tarihi esas alınır.

İkinci takipsizlik

Yenilenen dava yazılı yargılama usulünde bir kez daha takipsiz bırakılabilir. Kanunun ifadesiyle, yenilenmiş dava ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz (m. 150/6). Yani yazılı yargılamada dosya toplamda iki kez işlemden kaldırılabilir ve iki kez yenilenebilir; üçüncü takipsizlikte dava açılmamış sayılır.

Basit yargılama usulünde ise kural daha katıdır. İşlemden kaldırılıp yenilenen dosya yeniden takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır (m. 320/4). Yani basit yargılamada ikinci bir yenileme imkânı yoktur. Sulh hukuk mahkemesinde görülen kira ve ortaklığın giderilmesi davaları, her çeşit nafaka davası, velayet ve vesayet işleri, hizmet ilişkisinden doğan iş davaları ve tüketici davaları basit yargılama usulüne tabidir (HMK m. 316). Bu davalarda tek bir duruşmaya katılmamak bile dikkat gerektirir.

Davanın açılmamış sayılmasının sonuçları

Üç aylık süre içinde yenilenmeyen dava, sürenin dolduğu gün itibarıyla açılmamış sayılır ve mahkeme kendiliğinden karar vererek kaydı kapatır (m. 150/5). Bu kararın en önemli sonucu, davadaki talebin de hiç yapılmamış sayılmasıdır (m. 150/7). Bunun pratik anlamı şudur:

• Zamanaşımı kesilmemiş sayılır. Dava açılmasıyla kesilen zamanaşımı, dava açılmamış sayıldığında kesilmemiş kabul edilir. Dava açıldıktan sonra zamanaşımı süresi dolmuşsa, yeniden açılan davada karşı taraf zamanaşımı def’inde bulunabilir.
• Hak düşürücü süreler kaçırılmış olabilir. Örneğin işe iade, tapu iptali veya boşanma sonrası mal rejimi gibi belirli süreler içinde açılması gereken davalarda, açılmamış sayılma kararı hakkın tamamen kaybına yol açabilir.
• Yargılama giderleri. Açılmamış sayılan davada yargılama giderleri ve karşı tarafın vekâlet ücreti davacıya yüklenir.

Bu nedenle davacı açısından en büyük risk, sulh görüşmeleri sırasında dosyanın işlemden kaldırılmasına razı olup üç aylık süreyi unutmaktır.

Uygulamadan örnek olay

Hasan Bey, eski iş ortağına karşı 2023 yılında ticari alacak davası açmıştır. Taraflar sulh görüşmelerine başlar ve 12 Mart 2026 tarihli duruşmada “davayı takip etmeyeceğiz” beyanında bulunur. Mahkeme dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verir, ancak kararı tutanağa 20 Mart’ta işler.

Görüşmeler sonuçsuz kalır. Hasan Bey’in avukatı, kararın tutanağa işlendiği 20 Mart’ı esas alarak 15 Haziran’da yenileme dilekçesi verir. Ancak üç aylık süre duruşma tarihi olan 12 Mart’tan başlamış ve 12 Haziran’da dolmuştur. Mahkeme davanın açılmamış sayılmasına karar verir. Alacağın zamanaşımı süresi de 2025 sonunda dolmuş olduğundan, Hasan Bey’in yeni bir dava açması davalının zamanaşımı def’i karşısında sonuçsuz kalma riski taşır.

Bu örnek, yenileme süresinin her zaman duruşma tarihinden hesaplanması ve mümkünse ilk bir ay içinde yenileme yapılması gerektiğini göstermektedir.

Güncel Yargıtay kararları

HMK m. 150, şekli görünen ama sonuçları ağır bir düzenlemedir. Yargıtay’ın son kararları, hem mahkemelerin hem de tarafların bu maddede en çok nerede hata yaptığını göstermektedir.

Usulsüz davette işlemden kaldırma yapılamaz

Bu dosyada bozmadan sonraki duruşma günü, davadan çekildiğini bildiren avukata tebliğ edilmiş; davacı asile ve davacının diğer vekiline bildirim yapılmamıştı. Kimse gelmeyince dosya işlemden kaldırılmış, üç ay sonra da dava açılmamış sayılmıştı. Daire, usulüne uygun davet bulunmadığından işlemden kaldırma ve açılmamış sayılma kararlarının hukuka aykırı olduğunu belirterek kararı bozmuştur.

Süre takipsiz kalınan duruşmadan başlar

Daire bu kararında, süresinden sonra verilen yenileme dilekçesine dayanılarak yargılamaya devam edilmesini ve esas hakkında hüküm kurulmasını bozma sebebi saymıştır. Mahkemenin işlemden kaldırma kararı yazmamış olması sonucu değiştirmemektedir. Bu karar, yazıda anlatılan “işlemden kaldırma tarihi duruşma günüdür” kuralının güncel uygulamasıdır.

Aynı celsede açılmamış sayılma kararı verilemez

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 24.10.2023 tarihli, E. 2022/8841, K. 2023/10163 sayılı kararında, basit yargılama usulüne tabi bir iş davasında vefat eden davalının mirasçıları yönünden davacı vekilinin davayı takip etmeyeceğini bildirmesi üzerine, dosyanın işlemden kaldırılması yerine aynı oturumda davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesini açıkça kanuna aykırı bulmuştur. Basit yargılamada bile önce işlemden kaldırma kararı verilmeli, yenileme süresi beklenmelidir; HMK m. 320/4’teki katı kural ancak yenilemeden sonraki takipsizlikte uygulanır.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Vekilin davadan çekilmesinden sonra asile yapılacak tebligatların takip edilmemesi. Çekilen vekile yapılan tebligat usulsüzdür; bu durum kanun yolunda ileri sürülmelidir.
• Yenileme süresinin işlemden kaldırma kararının UYAP’a işlendiği tarihten hesaplanması.
• Mazeret dilekçesinin duruşma saatinden sonra veya belgesiz verilmesi. Mazeret reddedilirse dosya işlemden kaldırılabilir.
• Basit yargılamaya tabi davalarda, yazılı yargılamadaki gibi ikinci bir yenileme imkânı bulunduğunun sanılması.
• Dava açılmamış sayıldıktan sonra yeniden açılacak davada zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin kontrol edilmemesi.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Duruşma tarihleri ve tebligatlar düzenli izlenmeli, mazeret hâlinde mahkemeye zamanında bilgi verilmelidir. Dosya işlemden kaldırılmışsa yenileme dilekçesi gecikmeden, tercihen ilk bir ay içinde verilmelidir. Basit yargılama usulüne tabi davalarda ikinci yenileme imkânı bulunmadığı unutulmamalıdır. Dava açma ve dilekçe şartları için Dava Nasıl Açılır? yazımıza bakılabilir.

Dilekçe örneği: Dosyanın Yenilenmesi Dilekçesi Örneği.

İlgili yazılar: Davadan Feragat ile Davadan Vazgeçme Arasındaki Fark, Ön İnceleme Duruşması Nedir? (HMK 137-142)

Mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 147, 150, 316-322; 492 sayılı Harçlar Kanunu..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.