Eşin Ölümü Hâlinde Mal Rejiminin Tasfiyesi ve Katılma Alacağı

Evli bir kişi öldüğünde mirasçıların çoğu doğrudan miras paylarını hesaplamaya geçer. Oysa Türk Medeni Kanunu (TMK) iki aşamalı bir sistem öngörür. Önce ölen eşle sağ kalan eş arasındaki mal rejimi tasfiye edilir ve sağ kalan eşin evlilik boyunca edinilen mallardaki hakkı ayrılır. Ancak bu hesaptan sonra kalan değer tereke olarak mirasçılar arasında paylaşılır. Bu sıralama atlanırsa sağ kalan eş, hakkı olan değerin önemli bir kısmını kaybeder. Ters yönde de sonuç doğabilir: ölen eşin mirasçıları, sağ kalan eşin adına kayıtlı mallar üzerinde katılma alacağı isteyebilir.

Kanun metni

İki ayrı tasfiye

Eşlerden biri öldüğünde ölen eşin malvarlığı doğrudan tereke sayılmaz. Önce şu soruya cevap verilir: ölen eşin adına kayıtlı mallardan hangi kısım, mal rejimi gereği sağ kalan eşe aittir? Bu kısım ayrıldıktan sonra kalan değer terekeyi oluşturur ve yasal miras payları buna göre hesaplanır.

Ters yönde de hesap yapılır. Evlilik boyunca edinilen mallar sağ kalan eşin adına kayıtlıysa, ölen eşin mirasçıları sağ kalan eşten katılma alacağı isteyebilir. Kanun “her eş veya mirasçıları” ifadesini kullanarak bu hakkı açıkça mirasçılara tanır. Sonuçta iki eşin artık değerleri karşılaştırılır ve alacaklar takas edilir.

Bu nedenle bir evlilikte ölümle birlikte üç hesap yapılır:

1. Mal rejiminin tasfiyesi ve katılma alacağının belirlenmesi,
2. Katılma alacağının tereke borcu olarak ödenmesi veya terekeye eklenmesi,
3. Kalan terekenin yasal veya atanmış mirasçılar arasında paylaşılması.

Hangi mal rejimi uygulanır?

Eşler bir mal rejimi sözleşmesi yapmamışsa yasal mal rejimi uygulanır. Ancak yasal rejim 1 Ocak 2002’de değişmiştir:

• 1 Ocak 2002 öncesi: 743 sayılı eski Medeni Kanun’un yasal rejimi mal ayrılığıdır. Bu dönemde her eş kendi adına edindiği malın sahibidir. Diğer eşin bu mallar üzerindeki hakkı, ancak katkısını ispat ederse doğan katkı payı alacağıyla sınırlıdır.
• 1 Ocak 2002 ve sonrası: Edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (TMK m. 202). 4722 sayılı Yürürlük Kanunu uyarınca bu rejim, 1 Ocak 2002’de evli olan eşler bakımından da bu tarihten itibaren uygulanır.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi bu ayrımı ölüm hâlinde şöyle uygular: 1988’de evlenen ve eşlerden biri 2007’de ölen bir çiftte, evlenmeden 1 Ocak 2002’ye kadar mal ayrılığı, bu tarihten ölüme kadar edinilmiş mallara katılma rejimi geçerlidir. Bir malın hangi rejime tabi olduğu edinme tarihine göre belirlenir. Örneğin 1995’te alınan bir daire için katkı payı, 2005’te alınan bir daire için katılma alacağı söz konusu olur.

Edinilmiş mal ve kişisel mal

Katılma rejiminde her eşin malvarlığı iki gruba ayrılır:

• Kişisel mallar (TMK m. 220): Eşlerden birinin yalnızca kişisel kullanımına yarayan eşya, evlenmeden önce sahip olduğu mallar, sonradan miras yoluyla veya karşılıksız kazandırmayla edindiği mallar, manevi tazminat alacakları ve kişisel mallarının yerine geçen değerler.
• Edinilmiş mallar (TMK m. 219): Eşin evlilik süresince karşılığını vererek edindiği mallar. Çalışma karşılığı edinimler, sosyal güvenlik ödemeleri, kişisel malların gelirleri ve bu edinimlerin yerine geçen değerler bu gruptadır.

Uygulamada en çok tartışılan konu, evlilik içinde alınan bir dairenin bedelinin kısmen kişisel malla ödenmiş olmasıdır. Örneğin eşin evlenmeden önce sahip olduğu bir evi satıp yeni bir daire alması hâlinde, yeni dairenin o kısmı kişisel malın yerine geçen değer sayılır. Kanun bir eşin bütün mallarını, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal sayar; malın kişisel mal olduğunu ileri süren taraf bunu ispat eder (TMK m. 222).

Katılma alacağının hesabı

Katılma alacağı şu adımlarla hesaplanır:

1. Edinilmiş malların tespiti. Ölüm tarihinde her eşin edinilmiş malları belirlenir. Değerlendirme tasfiye anındaki sürüm değerine göre yapılır (TMK m. 232, 235).
2. Eklenecek değerler. Eşin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde, olağan hediyeler dışında, diğer eşin rızası olmadan yaptığı karşılıksız kazandırmalar ile mal rejimi süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler edinilmiş mallara eklenir (TMK m. 229).
3. Borçların düşülmesi. Edinilmiş mallara ilişkin borçlar düşülür.
4. Denkleştirme. Edinilmiş mallarla kişisel mallar arasında el değiştiren değerler denkleştirilir (TMK m. 230).
5. Artık değer. Kalan pozitif değer artık değerdir (TMK m. 231). Artık değer eksi çıkarsa sıfır kabul edilir.
6. Katılma. Her eş veya mirasçıları diğer eşin artık değerinin yarısını alır. Karşılıklı alacaklar takas edilir (TMK m. 236).

Ayrıca bir eşin diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkısı varsa, değer artış payı alacağı da doğar (TMK m. 227).

Örnek

Eşler 2005’te evlenmiştir ve mal rejimi sözleşmesi yoktur. Koca 2025’te ölmüştür. Ortak çocukları iki tanedir.

• Kocanın adına 2010’da maaşıyla alınmış ve bugünkü değeri 6.000.000 TL olan bir daire vardır.
• Karısının adına 2015’te alınmış ve bugünkü değeri 2.000.000 TL olan bir araç ve mevduat vardır.
• Kocanın artık değeri 6.000.000 TL, karısının artık değeri 2.000.000 TL’dir.
• Karısının katılma alacağı: 6.000.000 / 2 = 3.000.000 TL. Kocanın mirasçılarının katılma alacağı: 2.000.000 / 2 = 1.000.000 TL.
• Takas sonucunda karısının net katılma alacağı 2.000.000 TL’dir.
• Terekenin net değeri: 6.000.000 – 2.000.000 = 4.000.000 TL.
• Karısı ayrıca miras payı olarak dörtte bir, yani 1.000.000 TL alır. Çocukların her biri 1.500.000 TL alır (TMK m. 499).
• Sonuçta karısı, kendi aracı ve mevduatı dışında toplam 3.000.000 TL değer elde eder.

Mal rejimi tasfiyesi yapılmadan doğrudan miras paylaşımına gidilseydi, karısının dairedeki payı yalnızca dörtte bir (1.500.000 TL) olacaktı.

Katılma alacağı tereke borcudur

Ölen eşin mirasçılarına karşı ileri sürülen katılma alacağı tereke borcudur ve miras paylaşılmadan önce ödenir. Yargıtay, sağ kalan eşin aynı zamanda mirasçı olması nedeniyle alacaklı ve borçlu sıfatlarının kısmen birleştiğini kabul eder. Bu nedenle mahkeme, sağ kalan eşin miras payı oranında kendi alacağından sorumlu olduğunu hesaba katarak hüküm kurar. Uygulamada katılma alacağı, sağ kalan eşin miras payı oranında indirilerek diğer mirasçılardan payları oranında tahsil edilir.

Katılma alacağı ve değer artış payı ayın veya para olarak ödenebilir. Derhâl ödenmesi borçlu için ciddi güçlükler doğuracaksa uygun bir süre ertelenmesi istenebilir. Aksine anlaşma yoksa tasfiyenin sona ermesinden itibaren faiz işler (TMK m. 239).

Konut ve ev eşyası

Sağ kalan eş, eski yaşantısını sürdürebilmek için ölen eşine ait olup birlikte yaşadıkları konut üzerinde, katılma alacağına mahsup edilmek, yetmezse bedel eklenmek suretiyle intifa veya oturma hakkı tanınmasını isteyebilir. Aynı koşullarla ev eşyası üzerinde mülkiyet de isteyebilir (TMK m. 240). Miras paylaşımı aşamasında ise TMK 652 uyarınca konutun mülkiyetinin miras payına mahsuben eşe verilmesi istenebilir. Bu iki hak Sağ Kalan Eşin Aile Konutu ve Ev Eşyası Üzerindeki Hakkı (TMK 652) yazımızda karşılaştırılmıştır.

Zamanaşımı: on yıl

Ölüm hâlinde katılma alacağı için on yıllık zamanaşımı uygulanır. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 12.06.2014 tarihli ve E. 2013/14380, K. 2014/12282 sayılı kararında, mirasçılar arasında açılan davada bir yıllık süre uygulanarak verilen ret kararı bozulmuştur:

Süre, mal rejiminin sona erdiği tarihten, yani ölüm tarihinden itibaren işler. Aynı kararda, boşanma hâlinde de Hukuk Genel Kurulu’nun 17.04.2013 tarihli ve E. 2013/8-375, K. 2013/520 sayılı kararıyla on yıllık sürenin benimsendiği belirtilmiştir.

Katkı payı alacağı bakımından da aynı on yıllık sürenin uygulandığı kabul edilir. Buna karşılık TMK m. 241 kapsamında üçüncü kişilere karşı açılacak dava, haklarının zedelendiğini öğrenme tarihinden itibaren bir yıl ve her hâlde mal rejiminin sona ermesinden itibaren beş yıl içinde açılmalıdır.

Üçüncü kişilere karşı dava

Ölen eş, katılma alacağını azaltmak için ölümünden önce mallarını başkalarına karşılıksız devretmişse ve tereke katılma alacağını karşılamıyorsa, sağ kalan eş bu kazandırmalardan yararlanan üçüncü kişilere eksik kalan miktarla sınırlı olarak başvurabilir (TMK m. 241/1). Bu davada yetki kuralları dışında tenkis davasına ilişkin hükümler kıyasen uygulanır. Ölümünden kısa süre önce bir yakınına daire bağışlayan eşin mirasçılarına karşı bu yol önem taşır.

Görevli ve yetkili mahkeme

Mal rejiminin tasfiyesinden doğan davalarda görevli mahkeme aile mahkemesidir (4787 sayılı Kanun m. 4). Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde davaya asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Ölüm hâlinde yetki bakımından TMK m. 214 uyarınca ölen eşin son yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Aile mahkemesinin görev alanı için Aile Mahkemesinin Görevleri (4787 Sayılı Kanun m. 4): Hangi Davalar Aile Mahkemesinde Açılır? yazımıza bakılabilir.

Dava, katılma alacağını isteyen sağ kalan eş tarafından ölen eşin bütün mirasçılarına karşı açılır. Ölen eşin mirasçıları sağ kalan eşe karşı dava açarken miras ortaklığı kurallarını gözetmelidir. Mirasçıların birlikte hareket etmesi veya terekeye temsilci atanması istenebilir; mahkeme taraf teşkilindeki eksikliği tamamlatır.

Mirasın reddi ve katılma alacağı

Sağ kalan eş mirası reddetse bile katılma alacağını kaybetmez. Katılma alacağı mal rejiminden doğar, mirasçılık sıfatına bağlı değildir. Bu nedenle borca batık bir terekede eş mirası reddedip, aynı zamanda katılma alacağını tereke alacaklısı olarak isteyebilir. Terekenin iflas hükümlerine göre tasfiyesinde eşin katılma alacağı diğer alacaklarla birlikte kaydedilir.

Sık yapılan hatalar

• Doğrudan miras paylaşımına gitmek. Mal rejimi tasfiyesi yapılmadan yapılan paylaşma sağ kalan eşin aleyhine sonuç verir.
• 2002 öncesi malları katılma rejimine tabi tutmak. 1 Ocak 2002’den önce edinilen mallar için mal ayrılığı ve katkı payı kuralları uygulanır.
• Sağ kalan eşin adına kayıtlı malları unutmak. Ölen eşin mirasçıları da sağ kalan eşten katılma alacağı isteyebilir.
• Süreyi bir yıl sanmak. Ölüm hâlinde katılma alacağı için süre on yıldır.
• Ölümden önceki bağışları gözden kaçırmak. Son bir yıldaki karşılıksız kazandırmalar edinilmiş mallara eklenir.

Güncel Yargıtay kararları

Eşin ölümüyle sona eren mal rejimine ilişkin davalar bugün Yargıtay 2. Hukuk Dairesi tarafından incelenmektedir. Dairenin son kararları özellikle hesaplama aşamasındaki hatalar üzerinde durmaktadır.

Sağ kalan eş kendi alacağından da miras payı oranında sorumludur

Sağ kalan eş hem katılma alacaklısı hem de ölen eşin mirasçısıdır. Bu nedenle tereke borcu sayılan katılma alacağının bir kısmı, eşin kendi miras payına düşer.

Aynı kararda, alacaklı ve borçlu sıfatlarının sağ kalan eşte kısmen birleştiği belirtilmiştir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/3691, K. 2024/3006, T. 30.04.2024 sayılı kararında da sağ kalan eşin miras payı oranında sorumlu olduğunun gözden kaçırılması bozma sebebi yapılmıştır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/7560, K. 2023/5255, T. 08.11.2023 sayılı kararında aktarılan önceki bozma gerekçesine göre mahkeme, hesaplanan alacaktan sağ kalan eşin miras payına düşen kısmı düşmeli ve kalan kısımdan diğer mirasçıları miras payları oranında sorumlu tutmalıdır. Alacağın tamamının diğer mirasçılardan tahsiline karar verilmesi doğru bulunmamıştır.

Katılma alacağı ile miras hakkı ayrı haklardır

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/557, K. 2024/1925, T. 20.03.2024 sayılı kararına konu dosyada ilk derece mahkemesi, katılma alacağı ile terekeden doğan hakların ayrı ayrı istenebileceğini ve mirastan feragatin ya da mirasın reddinin katılma alacağından feragat anlamına gelmeyeceğini kabul etmiştir. Aynı dosyada mahkeme, ölen eşin 2001 yılında sattığı bir taşınmazın bedeliyle alınan taşınmazları kişisel mal saymıştır. Bu örnek, kişisel malın yerine geçen değerin (TMK m. 220) ölüm hâlindeki tasfiyede de belirleyici olduğunu gösterir.

2002 öncesi dönem için ayrı talep

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/7168, K. 2023/4793, T. 17.10.2023 sayılı kararına konu birleşen davada, annesi ölen mirasçı, 1 Ocak 2002 öncesi ve sonrası edinilen mallar için ayrı ayrı talepte bulunmuştur. Uygulamada dilekçede iki dönemin ayrı gösterilmesi, hesaplamada karışıklığı önler.

Hesaplamada dikkat edilecek noktalar

• Sağ kalan eşin katılma alacağından, kendi miras payına düşen kısım indirilir.
• Kalan kısımdan diğer mirasçılar miras payları oranında sorumludur.
• 1 Ocak 2002 öncesi edinilen mallar için katkı payı, sonrası için katılma alacağı ayrı hesaplanır.
• Bedeli kişisel malla ödenen taşınmaz için satış ve alım belgeleri ile tanık delili hazırlanmalıdır.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Eşini kaybeden kişi, miras paylaşımına geçmeden önce evlilik süresince edinilen bütün malların listesini ve edinme tarihlerini çıkarmalıdır. 1 Ocak 2002 öncesi ve sonrası mallar ayrı değerlendirilir. Ardından ölümden itibaren on yıl dolmadan aile mahkemesinde, ölen eşin mirasçılarına karşı katılma alacağı ve gerekiyorsa katkı payı davası açılır. Ortaklığın giderilmesi davası açılmışsa, satış bedelinin dağıtılmasından önce bu alacak için ihtiyati tedbir istenmesi değerlendirilmelidir.

İlgili yazılar: Sağlığında Mal Paylaşımı: Çocuklara Yapılan Devirler Mirası Nasıl Etkiler?, Boşanmada Mal Paylaşımı: Edinilmiş Mallara Katılma, Katkı Payı ve Zamanaşımı

Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.