Av. Emrah Karatay
Mirasbırakan, malvarlığı üzerinde sağlığında veya ölümünden sonra hüküm doğuracak şekilde serbestçe tasarruf edebilir; ancak bu serbestliğin bir sınırı vardır. Altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eş gibi yakın mirasçılar için kanun, mirasbırakanın dokunamayacağı bir miras payı öngörmüştür. Bu paya saklı pay denir. Mirasbırakan vasiyetname, miras sözleşmesi veya sağlararası bağışlamalarla saklı payı zedelemişse, saklı paylı mirasçı tenkis davası açarak tasarrufun saklı payı aşan kısmının indirilmesini ister.
Bu sayfada tenkis dava dilekçesinin hazırlanması, hesaplama unsurları, hak düşürücü süreler ve bir dilekçe örneği yer almaktadır. Tenkis davasının şartları ve sonuçları “Tenkis Davası” yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
KISA CEVAP
- Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, tasarruf edilebilir kısmı aşan tasarrufların tenkisini dava edebilir (TMK m. 560).
- Saklı pay altsoy için yasal payın yarısı, ana ve babadan her biri için dörtte biri, eş için duruma göre yasal payın tamamı veya dörtte üçüdür (TMK m. 506).
- Dava, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma, diğer tasarruflarda ölüm tarihinden itibaren on yıl içinde açılmalıdır (TMK m. 571).
- Mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 11/1-a); görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir.
- Muris muvazaasına dayalı tapu iptal davası ile tenkis davası birlikte, tenkis terditli talep olarak açılabilir.
- Tenkis önce ölüme bağlı tasarruflardan, sonra en yeni tarihli sağlararası kazandırmadan geriye doğru yapılır (TMK m. 570).
Kanun metni
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 560/1 ve m. 571/1
“Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler.” (m. 560/1) “Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.” (m. 571/1)
Dava açmadan önce
Saklı payın hesaplanması
Tenkis hesabında önce terekenin net değeri belirlenir. Mirasbırakanın ölüm tarihindeki aktif malvarlığından borçlar, cenaze giderleri, mühürleme ve defter tutma giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayanların üç aylık bakım giderleri düşülür (TMK m. 507). Buna tenkise tabi sağlararası kazandırmalar eklenir (TMK m. 565). Bu şekilde bulunan değer üzerinden mirasçının yasal payı, sonra saklı payı hesaplanır. Saklı pay oranları TMK m. 506’ya göre şöyledir:
- Altsoy için yasal miras payının yarısı.
- Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri.
- Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı ise yasal payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçü.
Kardeşlerin saklı payı 5650 sayılı Kanunla 2007 yılında kaldırılmıştır; bu tarihten sonra açılan mirasta kardeşler tenkis davası açamaz.
Tenkise tabi tasarrufların belirlenmesi
TMK m. 565’e göre ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabi olan sağlararası kazandırmalar şunlardır: mirasçıya miras payına mahsuben yapılıp mirasçılık sıfatı kaybedildiğinde geri verilmeyen kazandırmalar, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar, ölümden önceki bir yıl içinde yapılan bağışlamalar (âdet üzere verilen hediyeler hariç) ve mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık kazandırmalar. Dilekçede tenkisi istenen her tasarruf ayrı ayrı gösterilmelidir: vasiyetnamenin tarihi ve açılma tarihi, tapuda yapılan bağış veya satışın tarihi ve yevmiye numarası, banka havalesinin tarihi ve tutarı.
Sürelerin hesaplanması
Bir yıllık süre, mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten başlar. Vasiyetnamelerde bu tarih genellikle vasiyetnamenin mirasçıya tebliğ edildiği tarihtir. On yıllık üst süre, vasiyetnamelerde açılma tarihinden, sağlararası kazandırmalarda ölüm tarihinden itibaren işler. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir ve mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınır. Tenkis iddiası def’i yoluyla ise her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 571/3).
Görevli ve yetkili mahkeme
Tenkis davaları asliye hukuk mahkemesinde görülür. HMK m. 11/1-a uyarınca ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisine ilişkin davalarda mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. Tenkis davasında arabuluculuk dava şartı değildir. Dava, tenkise tabi kazandırmayı elde eden kişiye (vasiyet alacaklısı, atanmış mirasçı veya bağışlanana) karşı açılır.
Tenkis ile muris muvazaası ilişkisi
Mirasbırakan, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla bir taşınmazı satış gibi gösterip gerçekte bağışlamışsa, bu işlem muvazaalı sayılır ve muris muvazaasına dayalı tapu iptal ve tescil davası açılabilir. Muris muvazaası ispat edilemezse, aynı işlem bağışlama niteliğinde olduğundan tenkis konusu olabilir. Bu nedenle uygulamada asıl talep olarak muris muvazaası nedeniyle tapu iptali, terditli talep olarak tenkis istenir. Ancak tenkis talebi bakımından bir ve on yıllık sürelere ayrıca uyulmalıdır. Muris muvazaası davası için “Muris Muvazaası Tapu İptal Dava Dilekçesi Örneği” sayfamıza bakılabilir.
Tenkis dava dilekçesi örneği
… ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ BAŞKANLIĞINA
DAVACI: Ad Soyad, T.C. Kimlik No, adres
VEKİLİ: Av. Ad Soyad, adres (varsa)
DAVALI: Ad Soyad, T.C. Kimlik No, adres
DAVA: Saklı payın ihlali nedeniyle tenkis istemidir.
DAVA DEĞERİ: Tenkis edilecek kısmın tahmini değeri olan … TL (fazlaya ilişkin haklar saklıdır)
AÇIKLAMALAR
1. Davacının babası olan muris …, …/…/… tarihinde vefat etmiştir. … Sulh Hukuk Mahkemesinin/Noterliğinin …/…/… tarihli mirasçılık belgesine göre murisin mirasçıları eşi … ile çocukları davacı ve …’dır.
2. Muris, …/…/… tarihli resmî (veya el yazılı) vasiyetnamesiyle … ada, … parsel numaralı taşınmazını ve … bankasındaki hesabında bulunan paranın tamamını davalıya vasiyet etmiştir. Vasiyetname … Sulh Hukuk Mahkemesinin … Esas sayılı dosyasında …/…/… tarihinde açılmış ve davacıya …/…/… tarihinde tebliğ edilmiştir.
3. Ayrıca muris, ölümünden önceki bir yıl içinde, …/…/… tarihinde … ada, … parsel numaralı taşınmazını davalıya bağışlamıştır.
4. Murisin ölüm tarihindeki terekesi, vasiyet edilen malvarlığı ile tenkise tabi bağışlanan taşınmazdan ibaret olup terekede başka mal kalmamıştır. Davacının yasal miras payı …, TMK m. 506 uyarınca saklı payı …’dir. Murisin tasarrufları davacının saklı payını tamamen ortadan kaldırmıştır.
5. TMK m. 560, 565 ve 570 uyarınca tenkis önce ölüme bağlı tasarruftan, bu yetmezse sağlararası kazandırmadan yapılmalıdır. Davacı, saklı payının zedelendiğini vasiyetnamenin tebliğiyle öğrenmiş olup dava TMK m. 571’deki bir yıllık süre içinde açılmaktadır.
6. Taşınmazların güncel değeri ve tenkis oranı bilirkişi incelemesiyle belirlenecektir. TMK m. 564 uyarınca taşınmazların bölünmesi mümkün değilse, davalının tenkis edilecek kısmın değerini ödeyerek taşınmazı alıkoyma seçimlik hakkı saklıdır.
HUKUKİ NEDENLER: 4721 sayılı TMK m. 505-507, 560-571; HMK m. 11, 109; ilgili mevzuat.
DELİLLER: Mirasçılık belgesi, vasiyetname ve açılma tutanağı, tebliğ belgesi, tapu kayıtları ve akit tabloları, banka kayıtları, veraset ve intikal vergisi beyannamesi, keşif, bilirkişi incelemesi, tanık ve her türlü yasal delil.
SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan nedenlerle; murisin …/…/… tarihli vasiyetnamesi ile …/…/… tarihli bağışlamasının davacının saklı payını ihlal eden kısmının tenkisine, tenkis oranında … ada, … parsel numaralı taşınmazların davalı adına olan tapu kaydının iptali ile davacı adına tesciline, bu mümkün değilse tenkis edilen kısmın karar tarihindeki değeri olan şimdilik … TL’nin davalıdan tahsiline, yargılama giderleri ve vekâlet ücretinin davalıya yükletilmesine karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederim.
Tarih
Davacı (veya Vekili) Ad Soyad, imza
EKLER: Mirasçılık belgesi, vasiyetname ve açılma tutanağı, tapu kayıtları, banka kayıtları, vekâletname (varsa).
Bu örnek, dilekçenin yapısını göstermek amacıyla hazırlanmıştır. Tasarruflar, tarihler ve mirasçı durumu somut dosyaya göre doldurulmalıdır.
Dilekçe yazılırken dikkat edilecek noktalar
Her tasarrufun ayrı gösterilmesi
Tenkis sırası kanunla belirlendiğinden, mahkeme hangi tasarruftan ne kadar indirim yapılacağını tasarrufların türüne ve tarihine göre hesaplar. Bu nedenle her tasarruf tarih ve değeriyle ayrı ayrı yazılmalıdır.
Kısmi dava ve artırım
Tenkis edilecek değer bilirkişi raporuyla belirlenir. 7589 sayılı Kanunla HMK m. 107 kaldırıldığından dava kısmi dava olarak açılmalı ve HMK m. 109/4 uyarınca rapordan sonra artırılmalıdır. Ancak hak düşürücü süre bakımından talep konusunun tamamının, yani tenkis isteminin tüm tasarruflar yönünden süresinde ileri sürülmesi önemlidir.
Mirasçılıktan çıkarma
Mirasbırakan saklı paylı mirasçıyı mirasçılıktan çıkarmışsa, mirasçı önce çıkarmaya itiraz etmelidir. Bu konuda “Mirasçılıktan Çıkarma” yazımıza bakılabilir.
Davadan sonra
Mahkeme tereke ve tasarruflara ilişkin kayıtları getirtir, keşif yaparak taşınmazların değerini belirler ve tenkis oranını hesaplatır. Tenkis kararı, bölünmeyen mallarda davalıya tenkis edilecek kısmın değerini ödeyerek malı alıkoyma imkânı tanır. Karar istinaf ve temyiz yoluna tabidir. Davalı, tenkise tabi kazandırmayı iyiniyetle elde etmişse TMK m. 566’daki geri verme borcunun sınırları da dikkate alınır.
Sık yapılan hatalar
- Bir yıllık hak düşürücü süreyi kaçırmak.
- Mirasbırakanın son yerleşim yeri dışındaki bir mahkemede dava açmak.
- Terekenin net değerini ve tasarrufları göstermeden genel ifadelerle tenkis istemek.
- 2007 sonrası açılan mirasta kardeş olarak tenkis davası açmak.
- Muris muvazaası ve tenkis taleplerini terditli kurmamak.
Sıkça sorulan sorular
Tenkis davası ile tapu iptal davası aynı şey midir?
Hayır. Tenkis, tasarrufun saklı payı aşan kısmının indirilmesidir; tapu iptali ise muvazaa gibi bir geçersizlik sebebine dayanır.
Vasiyetname iptal edilmeden tenkis istenebilir mi?
Evet. Vasiyetname geçerli olsa bile saklı payı aşan kısmı için tenkis istenebilir.
Saklı payın hesaplanmasında hangi tarih esas alınır?
Terekenin değerinin belirlenmesinde ölüm tarihi esas alınır; tenkis edilecek kısmın parasal karşılığı ise karar tarihine en yakın değere göre belirlenir.
Tenkis davasında arabuluculuk gerekir mi?
Hayır. Tenkis davası miras hukukundan doğduğundan dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir.
Davalı, tenkis edilecek kısmın parasını ödeyerek taşınmazı tutabilir mi?
Evet. TMK m. 564 uyarınca bölünmesi değer kaybına yol açacak mallarda davalı, tenkis edilecek kısmın değerini ödeyerek malın kendisinde kalmasını isteyebilir.
Hayat sigortası tazminatı tenkise tabi midir?
TMK m. 567 uyarınca mirasbırakanın üçüncü kişi lehine yaptığı hayat sigortasında, sigortanın mirasbırakanın ölümü anındaki geri satın alma değeri tenkis hesabına katılır. Bu nedenle bu tür sigortalar da dilekçede ayrıca gösterilmelidir.
Sonraki adım
Mirasçılık belgesi ve tasarrufları gösteren vasiyetname, tapu ve banka kayıtları toplanmalı, bir yıllık sürenin ne zaman dolacağı hesaplanmalıdır. Dava, yukarıdaki örnek esas alınarak mirasbırakanın son yerleşim yerindeki asliye hukuk mahkemesinde açılmalıdır.
Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 505-507, 560-571; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 11, 109.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.