Akıl Hastalığı Nedeniyle Boşanma (TMK 165): Sağlık Kurulu Raporu ve Şartlar

Eşlerden biri akıl hastası olur ve bu yüzden ortak hayat diğer eş için çekilmez hâle gelirse, diğer eş boşanma davası açabilir. Ancak bunun için hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesi gerekir (Türk Medeni Kanunu m. 165). Bu sebep, kanundaki özel boşanma sebeplerinden biridir ve diğerlerinden önemli bir yönüyle ayrılır: Hasta eşin kusuru yoktur. Bu nedenle davacı eş, hasta eşten tazminat isteyemez; buna karşılık hasta eş, şartları varsa yoksulluk nafakası alabilir.

Kanun metni

Bu sebebin özelliği

Evlilik, eşlere birbirine yardım etme ve özen gösterme yükümlülüğü yükler (TMK m. 185/3). Bir eşin hastalanması, diğer eşin bu yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; aksine yardım ihtiyacını artırır. Bu nedenle kanun, akıl hastalığı nedeniyle boşanmayı sıkı şartlara bağlamıştır. Hastalığın tedavi edilebilir olması, ortak hayatın zorlaşması veya eşin bakım yükünden yorulması tek başına yeterli değildir.

Öte yandan iyileşme ihtimali olmayan ağır bir akıl hastalığı, evliliğin anlamını fiilen ortadan kaldırabilir. Diğer eşten ömrünün sonuna kadar böyle bir evliliği sürdürmesini beklemek hakkaniyete aykırı olabilir. TMK m. 165, bu iki menfaati dengelemek için resmî sağlık kurulu raporunu zorunlu tutar.

Davanın şartları

1. Davalı eşin akıl hastası olması

Kanun akıl hastalığını tanımlamamıştır. Hukuki anlamda akıl hastalığı, kişinin algılama, düşünme ve davranışlarını ağır ve sürekli biçimde etkileyen ruhsal bozukluklardır. Şizofreni, ağır seyirli bipolar bozukluk, ileri derecede demans ve benzeri hastalıklar bu kapsamda değerlendirilir. Hafif depresyon, kaygı bozukluğu veya geçici bir kriz dönemi ise kural olarak bu sebebe dayanak oluşturmaz.

Hastalığın teşhisini tıbbi uzmanlar koyar; ancak hastalığın hukuken “akıl hastalığı” sayılıp sayılmayacağı ve ortak hayatı çekilmez kılıp kılmadığı, sağlık kurulu raporu ve diğer delillerle birlikte hâkim tarafından değerlendirilir.

2. Ortak hayatın çekilmez hâle gelmesi

Hastalık yüzünden ortak hayatın davacı eş için çekilmez olması gerekir. Hastalığın varlığı tek başına yeterli değildir. Örneğin ilaç tedavisiyle kontrol altında tutulan, ailesiyle uyum içinde yaşayan bir eşe karşı bu sebeple boşanma kararı verilmez.

Çekilmezlik değerlendirmesinde şu olgular dikkate alınır:

• Hastalığın eşe veya çocuklara karşı saldırgan davranışlara yol açıp açmadığı
• Hasta eşin sürekli bakıma muhtaç olup olmadığı ve eşler arasında iletişim kurulup kurulamadığı
• Hastalığın süresi ve tedaviye verilen yanıt
• Davacı eşin ve çocukların ruh sağlığı ile güvenliği

Davacı eşin bu olguları tanık beyanları, hastane kayıtları, kolluk tutanakları ve uzman görüşleriyle ispat etmesi gerekir.

3. Resmî sağlık kurulu raporu

Kanunun aradığı rapor, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığını gösteren resmî sağlık kurulu raporudur. Tek bir hekimin raporu veya özel bir klinikten alınmış belge yeterli değildir. Rapor, mahkemenin sevkiyle devlet hastanesi, eğitim ve araştırma hastanesi veya üniversite hastanesinin sağlık kurulundan alınır. Gerektiğinde Adli Tıp Kurumundan da görüş istenebilir.

Raporda iki noktanın açıkça belirtilmesi gerekir: davalının akıl hastası olduğu ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı. “Tedavi ile düzelme ihtimali vardır” veya “hastalık kontrol altına alınabilir” şeklindeki raporlar, TMK m. 165’in uygulanmasına engel olur. Bu durumda dava, şartlar gerçekleşmediği için reddedilir.

Sağlık kurulu raporunda Yargıtay’ın aradığı içerik

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, TMK m. 165’e dayanan davalarda sağlık kurulu raporunun içeriğini sıkı biçimde denetlemekte ve kanunun aradığı soruları cevaplamayan raporlara dayanılarak verilen kararları bozmaktadır. Daire, aranan şartları şöyle özetlemektedir:

Bu dosyada tıp fakültesinden alınan iki ayrı sağlık kurulu raporunda hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığı konusunda bir açıklama bulunmadığı için Daire raporları yetersiz bulmuş; tam teşekküllü devlet hastanesi veya üniversite hastanesinden, davalının akıl hastası olup olmadığı ve hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığı konusunda yeni rapor alınması gerektiğini belirterek hükmü bozmuştur.

Rapor bu iki soruyu cevaplasa bile çelişkili ifadeler içeriyorsa yeterli sayılmaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2022/10601, K. 2023/297, T. 18.01.2023 sayılı kararına konu dosyada sağlık kurulu raporunda, davalıda ataklar hâlinde seyreden bipolar affektif bozukluk bulunduğu, davalının mevcut hâliyle iyilik döneminde olduğu ve evliliği çekilmez hâle getirmeyeceği, ancak atak döneminde evliliği diğer eş için çekilmez hâle getirebileceği ve hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı belirtilmiştir. Daire bu raporu denetime elverişli ve yeterli görmemiş; dava dosyası, kısıtlama dosyası ve önceki tedavi evrakıyla birlikte davalının Adli Tıp Kurumuna sevk edilerek ilgili ihtisas kurulundan rapor alınması gerektiğini belirtmiştir. Daire, E. 2021/8936, K. 2022/645, T. 26.01.2022 sayılı kararında da hüküm vermeye yeterli bulmadığı raporlar karşısında Adli Tıp Kurumundan rapor alınmasını istemiştir.

Vesayet raporu boşanma için yeterli değildir

Davalı eşin daha önce kısıtlanmış olması ve vesayet dosyasında sağlık kurulu raporu bulunması, TMK m. 165 bakımından kendiliğinden yeterli değildir. Vesayet raporu, kişinin medeni haklarını kullanıp kullanamayacağına ilişkindir; ortak hayatın diğer eş için çekilmez hâle gelip gelmediği sorusuna cevap vermez. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2021/9094, K. 2021/9026 sayılı kararında, aynı dosyada daha önce verilen bozma kararının gerekçesi aktarılmıştır. Buna göre vesayet dosyasındaki raporda davalıya hafif düzeyde zeka geriliği tanısı konulmuş ve medeni hakları kullanamayacağı bildirilmiş, ancak hastalığın ortak hayatı davacı eş için çekilmez hâle getirip getirmeyeceği belirtilmemiştir. Daire, bu raporun hüküm kurmaya yeterli olmadığını, hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığının ve ortak hayatı çekilmez hâle getirip getirmediğinin tespiti için ayrıca resmî sağlık kurulu raporu alınması gerektiğini kabul etmiştir.

Bu nedenle dava dilekçesinde, mahkemeden alınacak raporda üç sorunun açıkça cevaplanmasının istenmesi yerinde olur: davalının akıl hastası olup olmadığı, hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığı ve hastalığın ortak hayatı davacı eş için çekilmez hâle getirip getirmediği.

Genel boşanma sebebiyle dava açılırsa

Akıl hastası eşe karşı TMK m. 166/1’e dayanarak dava açmak, uygulamada ciddi bir risk taşır. Çünkü TMK m. 166/1’e dayanan davada boşanmaya karar verilebilmesi için davalıya kusur yüklenebilmesi gerekir; akıl hastalığından kaynaklanan davranışlar ise kusur sayılmaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2023/1294, K. 2023/4936 sayılı kararına konu dosyada ilk derece mahkemesi, kısıtlanarak kendisine vasi atanan kadına akıl hastalığı nedeniyle kusur yüklenemeyeceğini, genel boşanma sebebine dayanan davada özel boşanma sebebine dayanarak karar verilemeyeceğini ve davacının akıl hastalığına dayanan bir davasının bulunmadığını belirterek davayı reddetmiştir. E. 2023/4332, K. 2024/3512 sayılı kararına konu dosyada da davacı, şiddetli geçimsizliğe dayanarak açtığı önceki davanın davalının akıl hastası olması nedeniyle bozma sonucunda reddedildiğini, bunun üzerine TMK m. 165’e dayanan yeni dava açtığını belirtmiştir.

Bu kararlar, davalı eşin akıl hastalığı biliniyorsa davanın baştan TMK m. 165’e dayandırılmasının veya en azından bu sebebe de dayanılmasının önemini göstermektedir. Aksi hâlde ilk dava reddedilebilir ve aynı süreç yeni bir davada baştan başlatılmak zorunda kalınır.

Süre

TMK m. 161 ve m. 162’deki hak düşürücü süreler, m. 165 için öngörülmemiştir. Hastalık devam ettiği sürece eş dava açabilir. Ancak davacı eşin hastalığı yıllarca bilerek birlikte yaşamayı sürdürmüş olması, ortak hayatın çekilmezliği konusundaki iddiasının değerlendirilmesinde dikkate alınabilir.

Hasta eşin davada temsili

Akıl hastası eş davada davalı konumundadır. Ayırt etme gücüne sahip değilse, davayı kendisi takip edemez ve onun yasal temsilci aracılığıyla temsil edilmesi gerekir.

• Hasta eş daha önce kısıtlanmış ve kendisine vasi atanmışsa, davada vasi tarafından temsil edilir.
• Henüz vasi atanmamışsa, mahkeme vesayet makamına bildirimde bulunur. Kısıtlama ve vasi atanması süreci Vasi Tayini ve Kısıtlama: Yaşlı veya Hasta Yakını İçin Vasi Atanması yazımızda anlatılmıştır.
• Davacı eşin aynı zamanda hasta eşin vasisi olması hâlinde menfaat çatışması doğar. Bu durumda TMK m. 426/1-2 uyarınca hasta eşe temsil kayyımı atanması gerekir.

Kayyım atanması Kayyım ve Yasal Danışman Atanması (TMK 426-429): Vesayetten Farkları yazımızda ayrıca açıklanmıştır. Hasta eşin temsili sağlanmadan verilen boşanma kararı, savunma hakkının ihlali nedeniyle istinaf ve temyiz aşamasında bozulur.

Boşanma kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır. Bu nedenle vasi, kısıtlı adına kural olarak boşanma davası açamaz; ancak açılmış bir davada kısıtlıyı temsil eder.

Dava süreci adım adım

Akıl hastalığı nedeniyle boşanma davası, diğer boşanma davalarına göre daha fazla ön hazırlık gerektirir. Süreç genellikle şu sırayla ilerler:

1. Dilekçe. Davacı eş, eşinin hastalığını, tedavi geçmişini ve ortak hayatı çekilmez kılan olayları anlatır. Hastane adlarını ve yatış tarihlerini belirtir, resmî sağlık kurulu raporu alınmasını ister.
2. Temsilin sağlanması. Mahkeme, davalının ayırt etme gücünü ve vasi durumunu araştırır; gerekirse vesayet makamına yazı yazarak vasi veya temsil kayyımı atanmasını bekler.
3. Kayıtların toplanması. Hastanelerden davalının tedavi dosyaları istenir. Bu kayıtlar özel nitelikli kişisel veri olduğundan mahkeme aracılığıyla getirtilir.
4. Sağlık kurulu sevki. Davalı resmî sağlık kuruluna sevk edilir. Davalının muayeneye gelmemesi hâlinde mahkeme, mevcut kayıtlar üzerinden rapor düzenlenmesini isteyebilir.
5. Tanıkların dinlenmesi. Çekilmezlik şartı için aile üyeleri, komşular ve bakımla ilgilenen kişiler dinlenir.
6. Karar. Rapor ve deliller şartların gerçekleştiğini gösteriyorsa boşanmaya, velayete ve nafakaya karar verilir.

Tazminat ve nafaka

Tazminat istenemez

Boşanmada maddi ve manevi tazminat, karşı tarafın kusuruna bağlıdır (TMK m. 174). Akıl hastalığı nedeniyle yapılan davranışlar kusur sayılmaz. Bu nedenle davacı eş, hasta eşten maddi veya manevi tazminat isteyemez.

Hasta eş yoksulluk nafakası alabilir

Yoksulluk nafakasında nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz; nafaka isteyen eşin kusurunun daha ağır olmaması yeterlidir (TMK m. 175). Hasta eşin kusuru bulunmadığından, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecekse davacı eşten yoksulluk nafakası isteyebilir. Uygulamada bu sonuç, akıl hastalığı nedeniyle boşanmanın en önemli malî etkisidir. Nafaka talebi, hasta eşin vasisi veya kayyımı tarafından ileri sürülür. Yoksulluk nafakasının şartları Yoksulluk Nafakası (TMK 175): Şartları, Miktarı ve AYM’nin Süresiz Nafaka Kararı yazımızda anlatılmıştır.

Mal rejimi

Boşanma kararı mal rejimini dava tarihinden geçerli olarak sona erdirir (TMK m. 225/2). Hasta eşin katılma alacağı da diğer boşanma davalarında olduğu gibi hesaplanır. Ayrıca TMK m. 206/1-5’e göre eşlerden birinin sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun olması, mal ayrılığına geçiş için haklı sebep sayılır. Bu yol, boşanmak istemeyen ancak malvarlığını korumak isteyen eş için bir seçenektir.

Çocuklar

Mahkeme velayeti düzenlerken çocuğun üstün yararını esas alır. Hasta eşin çocuğa bakma ve onu koruma imkânı yoksa velayet diğer eşe verilir. Hasta eşle çocuk arasındaki kişisel ilişki ise tamamen kaldırılmaz; çocuğun güvenliği gözetilerek, gerekirse gözetim altında veya kısa süreli görüşmelerle düzenlenir.

Akıl hastalığı ve diğer hukuki yollar

Akıl hastalığı her durumda TMK m. 165 davasına yol açmaz. Somut olaya göre şu yollar da değerlendirilmelidir:

• Evliliğin iptali. Eş, evlenme sırasında sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksunsa veya kendisinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı varsa evlilik mutlak butlanla batıldır (TMK m. 145/2-3). Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık evlenmeden önce gizlenmişse nispi butlan sebebi vardır (TMK m. 150/2). Bu yollar Evliliğin İptali (Butlan) Davası: Mutlak ve Nispi Butlan Sebepleri, Süreler yazımızda anlatılmıştır.
• Evlilik birliğinin temelinden sarsılması. Sağlık kurulu raporu hastalığın geçebileceğini gösteriyorsa, olayların ağırlığına göre TMK m. 166/1 kapsamında dava açılabilir. Ancak bu davada kusur değerlendirmesi yapılır ve hastalık kaynaklı davranışlar hasta eşe kusur olarak yüklenemez.
• Ayrılık. Barışma veya iyileşme ihtimali varsa, boşanma yerine ayrılık istenebilir (TMK m. 167).

Örnek olay

K ile L yirmi beş yıllık evlidir. L, son on yıldır ağır bir psikiyatrik hastalık nedeniyle defalarca hastaneye yatırılmış, tedaviye rağmen K’yi ve yetişkin çocuklarını tanımaz hâle gelmiş, zaman zaman saldırgan davranışlar göstermiştir. L için sulh hukuk mahkemesince kısıtlama kararı verilmiş ve vasi olarak K atanmıştır.

K boşanma davası açtığında aile mahkemesi, K’nin hem davacı hem de davalının vasisi olduğunu tespit eder ve menfaat çatışması nedeniyle L’ye temsil kayyımı atanması için vesayet makamına yazı gönderir. L’ye kayyım olarak bir avukat atanır. Mahkeme L’yi üniversite hastanesinin sağlık kuruluna sevk eder. Raporda L’nin hastalığının geçmesine olanak bulunmadığı belirtilir.

Mahkeme, tanık beyanları ve hastane kayıtlarıyla ortak hayatın K için çekilmez hâle geldiğini kabul ederek boşanmaya karar verir. Kayyımın talebi üzerine, geliri bulunmayan L lehine yoksulluk nafakasına hükmedilir. K’nin tazminat talebi bulunmamaktadır; olsaydı da L kusursuz olduğu için reddedilecekti.

Sıkça sorulan sorular

Sonraki adım

Bu sebebe dayanacak eş, öncelikle hasta eşin tedavi geçmişini gösteren hastane kayıtlarını ve raporları toplamalı, hasta eş için vasi atanmış olup olmadığını kontrol etmelidir. Dava dilekçesinde resmî sağlık kurulu raporu alınması için hastaneye sevk talebi yer almalıdır. Hasta eşin yoksulluk nafakası isteyebileceği de dikkate alınarak, tarafların ekonomik durumu davadan önce değerlendirilmelidir.

Mevzuat: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 145, 150, 161-167, 174-175, 182, 185, 206, 225, 405, 426..

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.