5402 Sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu: Müdürlüğün Görevleri, Koruma Kurulları ve Şikâyet Yolu

Denetimli serbestlik kelimesi çoğu zaman yalnızca cezaevinden erken çıkmayı akla getirir. Oysa denetimli serbestlik müdürlükleri, ceza sürecinin hemen her aşamasında görev yapan kurumlardır. Soruşturmada adli kontrol altındaki şüphelinin imza ve tedavi yükümlülüklerini, kovuşturmada mahkeme için sosyal araştırma raporunu, hükümden sonra kamuya yararlı işte çalıştırmayı ve ertelenen cezaların denetimini, cezaevinden çıktıktan sonra ise denetimli serbestlik ve koşullu salıverilme yükümlülüklerini bu müdürlükler yürütür. Bu kurumların kuruluşu ve görevleri 5402 sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu ile düzenlenmiştir. Bu yazıda Kanun’un yapısı, müdürlüğün aşamalara göre görevleri, koruma kurulları, uyarı ve ihlal sistemi ile müdürlük işlemlerine karşı başvuru yolları açıklanmaktadır.

Kanun metni

Kanunun yapısı

5402 sayılı Kanun 2005 yılında, yeni Türk Ceza Kanunu ve Ceza Muhakemesi Kanunu ile birlikte yürürlüğe girmiştir. Kanun’un amacı, denetimli serbestlik ve koruma kurullarının kuruluş, görev ve çalışma esas ve usullerini düzenlemektir (m.1). Kapsamı, Denetimli Serbestlik Hizmetleri Danışma Kurulu, Adalet Bakanlığı bünyesindeki Denetimli Serbestlik Daire Başkanlığı, denetimli serbestlik müdürlükleri ve koruma kurullarının yardım ve infaz işlemlerini içerir (m.2).

Müdürlükler, kural olarak Cumhuriyet başsavcılıkları bünyesinde kurulur. Müdürlükte denetimli serbestlik müdürü, psikolog, sosyal çalışmacı ve denetimli serbestlik memurları görev yapar. Her yükümlü için bir “vaka sorumlusu” belirlenir. Vaka sorumlusu, yükümlünün risk ve ihtiyaçlarını değerlendirir, denetim planını hazırlar ve yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğini izler.

Kanunun uygulamasına ilişkin ayrıntılar, 10.11.2021 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği ile düzenlenmiştir. Uyarı sistemi, ihlal hâlleri, dosyanın kapatılması ve yükümlülüklerin infaz usulü bu Yönetmelik’te yer alır.

Soruşturma evresindeki görevler (m.12)

Soruşturma aşamasında müdürlük şu görevleri yürütür:

• Adli kontrol yükümlülükleri: CMK 109/3’ün (b) belirlenen yerlere başvurma, (c) çağrılara ve kontrol tedbirlerine uyma, (e) tedavi veya muayene, (j) konutu terk etmeme, (k) yerleşim bölgesini terk etmeme ve (l) belirlenen yerlere gitmeme bentleri ile Çocuk Koruma Kanunu’nun 20. maddesindeki yükümlülükleri yerine getirmek.
• Sosyal araştırma raporu: Cumhuriyet başsavcılığı gerekli görürse şüpheli hakkında sosyal araştırma raporu hazırlamak.
• Psiko-sosyal danışmanlık: İstek hâlinde şüpheliye psiko-sosyal danışmanlık yapmak.

İmza yükümlülüğü genellikle karakolda yerine getirilse de, müdürlük bu yükümlülüklerin takibinden sorumludur. İmza yükümlülüğünün ihlali ve sonuçları için Adli Kontrolde İmza Yükümlülüğü: İhlali ve Sonuçları yazımıza bakılabilir.

Kovuşturma evresindeki görevler (m.13)

Kovuşturmada müdürlüğün görevleri soruşturma aşamasındakilere benzer. Adli kontrol altındaki sanıklarla ilgili yükümlülükler yürütülür. Ayrıca mahkeme veya hâkimin isteği üzerine sanığın geçmişi, ailesi, çevresi, eğitimi, kişisel, sosyal ve ekonomik durumu, ruhsal ve psikolojik durumu, topluma ve mağdura karşı taşıdığı risk hakkında ayrıntılı sosyal araştırma raporu hazırlanır. Bu rapor, özellikle çocuk sanıklarda, TCK 51 kapsamında erteleme veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması değerlendirmesinde ve seçenek yaptırım belirlenirken mahkemeye yol gösterir. Rapordaki tespitlere karşı sanık savunmasında beyanda bulunabilir.

Hükümden sonraki görevler (m.14)

Kovuşturma evresinden sonra müdürlük, TCK 50’deki bazı seçenek yaptırımları infaz eder:

• Bir meslek veya sanat edinmeyi sağlamak amacıyla, gerektiğinde barınma imkânı bulunan bir eğitim kurumuna devam etme (TCK 50/1-c),
• Belirli yerlere gitmekten veya belirli etkinlikleri yapmaktan yasaklanma (TCK 50/1-d),
• Kamuya yararlı bir işte çalışma (TCK 50/1-f ve 5275 m.105).

Bunun yanında müdürlük, ertelenen hapis cezalarında (TCK 51) ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarında (CMK 231) mahkemenin belirlediği denetim süresi yükümlülüklerini izler. Adli para cezasının ödenmemesi hâlinde 5275 m.106/3 uyarınca cezanın kamuya yararlı işte çalıştırılarak infazı da müdürlük tarafından yürütülür. Günlük çalışma süresini en az iki, en fazla sekiz saat olarak müdürlük belirler. Kamuya yararlı işe ilişkin ayrıntılar için Kamuya Yararlı Bir İşte Çalıştırılma: Seçenek Yaptırım (TCK 50) ve Adli Para Cezasının İnfazı yazımıza bakılabilir.

Cezaevinden çıktıktan sonraki görevler (m.15)

Salıverme sonrası görevler, infaz sürecinin en kalabalık bölümünü oluşturur:

• Denetimli serbestlik tedbiri (5275 m.105/A): Koşullu salıverilme tarihine kadar cezası denetimli serbestlik altında infaz edilen hükümlünün kamuya yararlı işte çalışma, konutta bulunma, bölge yasağı ve program katılımı yükümlülüklerini belirlemek ve izlemek.
• Koşullu salıverilme denetimi (5275 m.107): Denetim süresinde ücretli çalışma, çocuk hükümlülerin eğitim kurumuna yerleştirilmesi, uzman kişi görevlendirilmesi ve infaz hâkimine rapor verilmesi.
• Cinsel suç hükümlüleri (5275 m.108/9): Tıbbi tedavi, mağdura yaklaşmama ve çocuklarla çalışma yasağı gibi yükümlülüklerin izlenmesi.
• Mükerrirler (5275 m.108/4-7): Cezanın infazından sonra başlayan denetim süresindeki yükümlülüklerin takibi.

Denetimli serbestliğin şartları için Denetimli Serbestlik Nedir? 5275 m. 105/A Şartları (2026) yazımıza, koşullu salıverilme için Koşullu Salıverilme (Şartlı Tahliye): 2026 Oranları ve Şartları yazımıza bakılabilir.

Denetim planı ve vaka sorumlusu

Müdürlüğe başvuran her yükümlü için bir dosya açılır ve vaka sorumlusu atanır. Vaka sorumlusu, yükümlüyle ön görüşme yapar, risk ve ihtiyaç değerlendirmesini tamamlar ve bir denetim planı hazırlar. Denetim planında yükümlülüğün türü, uyulacak kurallar, imza veya görüşme günleri, çalışılacak kurum ve katılınacak programlar yazılıdır. Plan yükümlüye tebliğ edilir ve yükümlü planı imzalayarak kabul eder.

Yükümlülükler, yükümlünün risk ve ihtiyaçlarına göre değiştirilebilir (5275 m.105/A-5). Örneğin bir işe giren hükümlünün imza saatleri iş saatlerine göre düzenlenebilir veya kamuya yararlı işin yapılacağı kurum değiştirilebilir. Bu değişiklik talebi müdürlüğe yazılı olarak yapılmalı ve gerekçesi belgelenmelidir.

Uyarı sistemi ve ihlal

Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği’nin 44. maddesi, ihlal hâlinde uyarı sistemini düzenler. Yükümlülüğün kurallarına, programa veya personelin uyarı ve çağrılarına uyulmaması ihlal sayılır. İhlal hâlinde vaka sorumlusunun teklifi üzerine müdürlük bünyesindeki komisyon yükümlüyü yazılı olarak uyarır. Bir yıl içinde mazeretsiz ve kasıtlı üç ihlal, yükümlülüğe uymamakta ısrar sayılır ve dosyanın kapatılması süreci başlatılır. Çocuklar için sınır dört ihlaldir.

Dosyanın kapatılmasının sonucu, hangi kararın infaz edildiğine göre değişir:

• Adli kontrol: Dosya hâkime veya mahkemeye gönderilir; CMK 112 uyarınca tutuklama gündeme gelebilir.
• Kamuya yararlı iş (adli para cezasından çevrilen): Çalışılan günler mahsup edilerek kalan kısım açık cezaevinde çektirilir (5275 m.106/3).
• Denetimli serbestlik (105/A): Açık ceza infaz kurumuna iade talep edilir.
• Koşullu salıverilme: İnfaz hâkiminin uyarısından sonra ısrar hâlinde geri alma gündeme gelir.

İhlalin sonuçları için “Denetimli Serbestlik İhlali” ve Koşullu Salıverilmenin Geri Alınması: Denetim Süresinde Suç, Yükümlülük İhlali ve Aynen İnfaz (5275 m.107/12-15) yazılarımıza bakılabilir.

Koruma kurulları (m.16-17)

Koruma kurulları, salıverilen hükümlülerin topluma yeniden uyumunu desteklemek için kurulmuş yapılardır. Kurul, adalet komisyonunun bulunduğu yerlerde Cumhuriyet başsavcısı veya görevlendireceği bir savcının başkanlığında toplanır. Kurulda baro temsilcisi, belediye başkanı veya yardımcısı, ceza infaz kurumu müdürü, denetimli serbestlik müdürü, milli eğitim ve sosyal hizmetler müdürleri, Türkiye İş Kurumu müdürü, kamu bankaları müdürleri, oda ve borsa temsilcileri ile istekli dernek ve vakıflar yer alır.

Koruma kurullarının görevi, müdürlüklerden iletilen ve cezaevinden salıverilen hükümlülerin meslek veya sanat edinmelerine, iş bulmalarına, tarım veya zanaat için araç ve kredi sağlanmasına, işyeri açmalarına ve çocuk ve genç hükümlülerin öğrenimlerine devam etmelerine yardımcı olmaktır (m.17). Salıverilen hükümlü, cezaevinde bağlı olduğu müdürlük aracılığıyla koruma kuruluna başvurabilir. Bu imkân uygulamada az bilinmekle birlikte, özellikle uzun süre cezaevinde kalan ve iş bağlantısı kopan hükümlüler için önemli bir destektir.

Şikâyet ve itiraz (m.18)

Müdürlük ve koruma kurullarının idari nitelikteki eylem ve işlemlerine karşı infaz hâkimliğine şikâyette bulunulabilir. Şikâyet, 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu’nun 5. maddesi uyarınca işlemin öğrenilmesinden itibaren on beş gün, her hâlde işlemden itibaren otuz gün içinde yapılır. Şikâyet konusu olabilecek işlemlere şu örnekler verilebilir:

• Haksız olduğu düşünülen yazılı uyarı,
• Yükümlünün sağlık veya iş durumuna aykırı biçimde belirlenen kamuya yararlı iş,
• Yükümlülük değiştirme talebinin reddi,
• Mazeret belgesinin dikkate alınmaması.

Kanun kapsamında verilen hâkim kararlarına, örneğin iade veya geri alma kararlarına karşı ise itiraz yolu açıktır. Başvuru yolları için İnfaz Hâkimliği Nedir? Görevleri, Şikâyet Süresi ve İtiraz (4675 Sayılı Kanun) yazımıza bakılabilir.

Örnek olay

Hakaret suçundan verilen adli para cezasını ödeyemeyen bir esnafın cezası, 5275 m.106/3 uyarınca hapse çevrilir ve kamuya yararlı işte çalıştırılmasına karar verilir. Denetimli serbestlik müdürlüğü, esnafı haftada üç gün, günde altı saat bir belediye parkında çalıştırmaya karar verir. Esnaf, dükkânını bu saatlerde kapatmak zorunda kalacağını belirterek müdürlüğe çalışma günlerinin hafta sonuna alınmasını yazılı olarak talep eder. Müdürlük talebi gerekçe göstermeden reddederse, esnaf on beş gün içinde infaz hâkimliğine şikâyette bulunabilir. Bu arada çalışmaya devam etmesi gerekir; aksi hâlde üç ihlal sonunda kalan süre açık cezaevinde çektirilir. Esnaf kalan adli para cezasını öderse, 106/8 uyarınca kamuya yararlı işte çalıştırılma sona erer.

Yargıtay kararı

Müdürlük işlemlerinin yargısal denetimine ilişkin güncel bir örnek, Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 2026 tarihli kararıdır. Olayda denetimli serbestlik altındaki hükümlü, ikamette bulunma ve kamuya yararlı iş yükümlülüklerini ihlal etmiş ve müdürlük bünyesindeki İnfaz İşlemleri Değerlendirme Komisyonu tarafından iki kez uyarılmıştır. Üçüncü ihlalde müdürlük, açık cezaevine iade talebinde bulunmuştur. Daire, Yönetmelik’in 44 ve 87. maddelerini birlikte değerlendirmiştir:

Karar, müdürlüğün uyarı yazısında ihlalin sonuçlarını açıkça bildirmesinin, sonraki iade kararının hukuka uygunluğu bakımından önemini göstermektedir. Uyarı yazısında bu ihtarın bulunmaması, infaz hâkimliği önünde ileri sürülebilecek bir itiraz sebebidir.

Yükümlülük ihlalinde usul güvenceleri: Yargıtay kararları

Denetimli serbestlik dosyasının kapatılması veya hükümlünün ceza infaz kurumuna geri gönderilmesi ağır sonuçlar doğurur. Bu nedenle Yargıtay, ihlalin gerçekten oluşup oluşmadığını ve yükümlüye usulüne uygun bildirim yapılıp yapılmadığını titizlikle aramaktadır.

Yargıtay 1. Ceza Dairesi, Covid-19 izninde iken hakkında 5275 sayılı Kanun’un 105/A maddesi uyarınca denetimli serbestlik kararı verilen hükümlünün, süresi içinde denetimli serbestlik müdürlüğüne başvurmadığı gerekçesiyle açık ceza infaz kurumuna iadesine karar verilen dosyayı incelemiştir. Denetimli serbestlik kararının hükümlünün yokluğunda verildiği anlaşılmıştır. Daire, kararın hükümlüye usulüne uygun tebliğ edilip edilmediği, edildiyse hangi tarihte tebliğ edildiği ve UYAP’ta kayıtlı telefon numarasına bilgilendirme mesajı gönderilip gönderilmediği araştırılmadan verilen kararı hukuka aykırı bulmuştur. Kanun yararına bozma istemi kabul edilmiş ve itirazın reddine ilişkin ağır ceza mahkemesi kararı oy birliğiyle bozulmuştur:

Yargıtay 1. Ceza Dairesi, 24.01.2025 tarihli, E. 2024/7377, K. 2025/616 sayılı kararı

Yargıtay 10. Ceza Dairesi ise kullanmak için uyuşturucu madde bulundurma suçundan hakkında tedavi ve denetimli serbestlik tedbiri uygulanan sanığın dosyasında “ısrar” şartını ele almıştır. Sanık, hastane kontrolüne gitmediği için bir kez uyarılmış, uyarının ardından başvurarak hastaneye sevk edilmiştir. Daha sonra bir programa katılmadığı gerekçesiyle ikinci bir uyarı yapılmadan dosyası kapatılmıştır. Daire, bu durumda ısrar şartının gerçekleşmediğini, tedbirin infazına devam edilmesi gerektiğini belirtmiştir. Mahkûmiyet hükmü bu ve başka nedenlerle sanık müdafiinin temyizi üzerine, tebliğnameye uygun olarak, oy birliğiyle bozulmuştur:

Yargıtay 10. Ceza Dairesi, 15.03.2023 tarihli, E. 2020/18025, K. 2023/2251 sayılı kararı

Bu kararlardan çıkan sonuçlar şunlardır:

• Başvuru süresi, ancak kararın veya çağrının yükümlüye usulüne uygun tebliğinden itibaren işler. Tebligat yapılmamışsa ya da usulsüz yapılmışsa süreyi kaçırmak yaptırım nedeni olamaz.
• Tek bir ihlal, ısrar anlamına gelmez. Dosyanın kapatılmasından önce yükümlünün uyarılması ve uyarıya rağmen ihlalin sürmesi gerekir.
• Uyarı üzerine yükümlülüğe yeniden uyan kişi bakımından sonraki ihlal, yeni bir uyarı yapılmadan dosyanın kapatılmasına gerekçe yapılamaz.
• Hakkında ihlal işlemi yapılan kişi, müdürlükteki uyarı ve tebligat kayıtlarını, gönderilen mesajların tarihlerini ve mazeretini gösteren belgeleri infaz hâkimliğine veya mahkemeye sunmalıdır.

Sıkça sorulan sorular

Başvuru hazırlanırken

Denetimli serbestlik müdürlüğüne başvuran yükümlü, denetim planının bir örneğini almalı, değişiklik taleplerini yazılı ve belgeli yapmalı, uyarı yazılarının tebliğ tarihlerini kaydetmelidir. Müdürlük işlemlerine karşı şikâyet için on beş günlük süre kaçırılmamalıdır.

Mevzuat: 5402 sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.