Kadın, Yaşlı ve Hasta Hükümlülerin İnfazı: Geri Bırakma, Konutta İnfaz ve Erken Denetimli Serbestlik

Hapis cezasının infazı, herkes için aynı koşullarda yürümez. Gebe bir kadının, yeni doğum yapmış bir annenin, ağır hasta bir çocuğa bakan bir kadın hükümlünün, seksen yaşındaki bir kişinin veya yatağa bağımlı bir hastanın cezaevinde kalması, cezanın amacını aşan sonuçlar doğurabilir. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, bu durumdaki hükümlüler için birbirinden farklı birkaç kurum öngörür: infazın geri bırakılması, infazın ertelenmesi, cezanın konutta çektirilmesi ve denetimli serbestliğe daha erken ayrılma. Bu imkânların her birinin şartları, kararı veren merci ve sonuçları farklıdır. Bu yazıda kadın, yaşlı ve hasta hükümlülere ilişkin infaz hükümleri bir arada açıklanmaktadır.

Kanun metni

Gebe ve yeni doğum yapmış kadın hükümlüler

Gebelik ve doğum sonrası dönem, kanunun en güçlü korumayı sağladığı alandır. 16. maddenin dördüncü fıkrasına göre gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren bir yıl altı ay geçmemiş kadınların hapis cezasının infazı geri bırakılır. Bu hüküm emredicidir; savcılığa takdir yetkisi tanımaz ve ceza miktarından bağımsızdır. Uzun süreli hapis cezalarında da uygulanır. Gebelik veya doğum, doktor raporu veya doğum belgesiyle infaz savcılığına belgelenir.

Geri bırakmanın iki sınırı vardır. Çocuk ölmüş veya anneden başka birine verilmişse ceza, doğumdan itibaren iki ay geçince infaz edilir. Ayrıca kapalı cezaevine girdikten sonra gebe kalan ve koşullu salıverilmesine altı yıldan fazla kalan veya tehlikeli sayılan hükümlüler bu imkândan yararlanamaz; bunların cezası kurumda kendileri için düzenlenen uygun yerlerde infaz edilir (m.16/5).

Soruşturma aşamasında da benzer bir koruma vardır. CMK 109/4 uyarınca gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçmemiş kadın şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol kararı verilebilir.

Bir yıl altı aylık süre dolduktan sonra 110. maddenin dördüncü fıkrası devreye girer: doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçen ve toplam beş yıl veya daha az hapis cezası alan kadının cezasının konutunda çektirilmesine infaz hâkimi karar verebilir. Bu talep, doğumdan itibaren bir yıl altı ay geçmeden yapılmalıdır. Konutta infaz sırasında çocuk ölür veya anneden başka birine verilirse karar kaldırılır.

Çocuğu ağır hasta veya engelli olan kadın hükümlüler

7445 sayılı Kanunla 2023’te eklenen 16/A maddesi, yeni bir koruma getirdi. Toplam on yıl veya daha az hapis cezasına mahkûm olan veya adli para cezası hapse çevrilen kadın hükümlünün, engelliliği nedeniyle bakıma muhtaç veya ağır hasta olan on sekiz yaşını doldurmamış çocuğu varsa ve toplum güvenliği bakımından ağır ve somut tehlike oluşturmuyorsa, cezasının infazı Cumhuriyet başsavcılığınca bir yıla kadar ertelenebilir. İnfaza başlanmış olması bu imkânı engellemez.

Erteleme süresi her defasında altı ayı geçmemek üzere en çok dört kez uzatılabilir; böylece toplam süre üç yıla kadar çıkabilir. Erteleme süresince zamanaşımı işlemez. Çocuğun durumu, 16/3’teki usule göre Adli Tıp raporu veya sağlık kurulu raporuyla belirlenir. Hükümlü; belirli bir bölgeyi terk etmeme, belirli yerlere düzenli başvurma veya güvence yatırma yükümlülüklerinden en az birine ve ayrıca yurt dışına çıkış yasağına tabi tutulur. Ertelemenin amacına veya yükümlülüklere aykırı davranılması, kasıtlı bir suçtan kamu davası açılması veya çocuğun iyileşmesi hâlinde erteleme kaldırılır ve ceza derhâl infaz edilir.

Ağır hasta ve engelli hükümlüler

Hasta hükümlüler için kanun kademeli bir sistem öngörür:

Akıl hastalığı (m.16/1): Akıl hastalığına tutulan hükümlünün cezası geri bırakılır ve hükümlü iyileşinceye kadar TCK 57’deki sağlık kurumunda tedavi altına alınır. Sağlık kurumunda geçen süre cezaevinde geçmiş sayılır.

Diğer hastalıklar (m.16/2): Kural olarak infaza resmî sağlık kuruluşlarının mahkûmlara ayrılan bölümlerinde devam edilir. Ancak infaz hükümlünün hayatı için kesin bir tehlike oluşturuyorsa, ceza iyileşinceye kadar geri bırakılır.

Hayatını yalnız sürdürememe (m.16/6): Ağır hastalık veya engellilik nedeniyle cezaevi koşullarında hayatını yalnız idame ettiremeyen ve toplum güvenliği bakımından ağır ve somut tehlike oluşturmayan hükümlünün cezası iyileşinceye kadar geri bırakılabilir. Bu hâlde kesin hayati tehlike aranmaz; günlük yaşam aktivitelerini başkasının yardımı olmadan sürdürememe yeterlidir.

Konutta infaz (m.110/3): 7550 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle, ağırlaştırılmış müebbet hapis dışındaki tüm hapis cezalarında, aynı ölçütü taşıyan hükümlünün cezasının konutunda çektirilmesine infaz hâkimi karar verebilir. Durum birer yıllık dönemlerle incelenir; iyileşme hâlinde karar kaldırılır. Toplam cezası on yıldan fazla olanların elektronik cihazla takibi zorunludur. Bu konuda Elektronik Kelepçe Nedir? Şartları, Süresi ve İhlal Sonuçları yazımıza bakılabilir.

Geri bırakma kararını, Adli Tıp Kurumunca düzenlenen veya Bakanlıkça belirlenen tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarınca düzenlenip Adli Tıp Kurumunca onaylanan rapor üzerine, infazın yapıldığı yer Cumhuriyet başsavcılığı verir (m.16/3). Geri bırakma kararında hükümlünün yükümlülükleri gösterilir ve sağlık durumu raporda belirtilen sürelerle, yoksa yılda bir yeniden incelettirilir. Yükümlülüklere aykırılık hâlinde karar kaldırılır; bu karara karşı infaz hâkimliğine başvurulabilir.

Yaşlı hükümlüler

Yaş, kanunda iki ayrı imkânın ölçütüdür:

Konutta infaz (m.110/2): Suçtan doğan zararın giderilmesine ilişkin hukuki sorumluluk saklı kalmak üzere;

Bu imkândan 110/9 uyarınca terör ve örgüt suçlarından veya cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan hükümlü olanlar, adli para cezası hapse çevrilenler, koşullu salıverilmesi geri alınanlar ve denetimli serbestlik ihlali nedeniyle açık cezaevine iade edilenler yararlanamaz; ancak 110/3 (hastalık) ve 110/4 (doğum) hâlleri bu yasağa tabi değildir.

Erken denetimli serbestlik: 30.03.2020’den önce işlenen suçlarda, belirli suçlar hariç, yetmiş yaşını bitirmiş hükümlüler koşullu salıverilmeye dört yıl kala denetimli serbestlikten yararlanabilir. Ağır hastalık, engellilik veya yaşlılık nedeniyle hayatını yalnız sürdüremeyen altmış beş yaş üstü hükümlüler için ise süre sınırı aranmaz (geçici 6/2).

Denetimli serbestlikte özel süreler (m.105/A-3)

Genel kural, koşullu salıverilmeye bir yıl kala denetimli serbestliktir. 105/A maddesinin üçüncü fıkrası iki grup için bu süreyi uzatır:

• Sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler, koşullu salıverilmesine iki yıl veya daha az kaldığında,
• Ağır hastalık, engellilik veya yaşlılık nedeniyle hayatını yalnız sürdüremeyen hükümlüler, koşullu salıverilmesine üç yıl veya daha az kaldığında,

denetimli serbestlikten yararlanabilir. 30.03.2020 öncesi suçlarda, istisnalar dışında, 0-6 yaş çocuklu kadınlar için iki yıllık süre dört yıl olarak uygulanır. Denetimli serbestliğin diğer şartları için Denetimli Serbestlik Nedir? 5275 m. 105/A Şartları (2026) yazımıza bakılabilir.

Sağlık raporu alınırken dikkat edilecekler

Hasta hükümlülere ilişkin başvuruların sonucu çoğu zaman rapora bağlıdır. Uygulamada en sık görülen sorun, raporun yalnızca “cezaevinde kalmasına engel durumu yoktur” şeklinde düzenlenmesi ve hükümlünün gerçek bakım ihtiyacının yansıtılmamasıdır. Bu nedenle başvuruya şu belgeler eklenmelidir:

• Hastalığın teşhisini, evresini ve tedavi planını gösteren güncel epikriz ve uzman raporları,
• Hükümlünün yemek, tuvalet, giyinme ve hareket gibi günlük yaşam aktivitelerini yardımsız yapıp yapamadığını gösteren belgeler,
• Engellilik oranını gösteren sağlık kurulu raporu,
• Cezaevi revir kayıtları ve hastane sevk belgeleri,
• Bakımı üstlenecek aile bireylerine ilişkin bilgiler.

Adli Tıp raporuna karşı itiraz edilebilir; özellikle muayenenin yalnızca dosya üzerinden yapılması veya güncel belgelerin incelenmemesi hâlinde yeniden muayene istenmelidir. Rapor süreçleri için “Heyet Raporu Nedir?” ve Durum Bildirir Rapor Nedir? Ceza Davasında Sağlık Raporları yazılarımıza bakılabilir.

Yargı kararlarında hasta ve yaşlı hükümlüler

Hasta hükümlüye ilişkin başvurularda belirleyici olan, Adli Tıp raporunun hangi soruya cevap verdiğidir. Kanun iki ayrı ölçüt kullanır: infazın hükümlünün hayatı için kesin bir tehlike oluşturması (m.16/2) ve hükümlünün ceza infaz kurumu koşullarında hayatını yalnız idame ettirememesi (m.16/6, 110/3). Bu iki ölçüt birbirinden bağımsızdır; birinin yokluğu diğerine dayalı talebi engellemez.

Bu başvurudaki rapor, iki ölçütün ayrı ayrı değerlendirildiğini açıkça göstermektedir: hayati tehlike bulunmasa da hükümlünün kurumda yalnız yaşayamayacağı tespit edilebilir. Böyle bir rapor varsa, toplum güvenliği bakımından ağır ve somut tehlike değerlendirmesiyle birlikte m.16/6’ya göre geri bırakma veya m.110/3’e göre konutta infaz istenebilir. Raporda yalnızca hayati tehlike sorusunun cevaplandığı durumlarda, ikinci ölçüt yönünden ek rapor alınması talep edilmelidir.

Bu dosyada hükümlü, raporlara rağmen infazının ertelenmemesi nedeniyle gözlerinde kalıcı engellilik oluştuğunu ileri sürerek tazminat davası açmış; uyuşmazlık, davanın hangi yargı yolunda görüleceği yönünden Uyuşmazlık Mahkemesine taşınmıştır. Karar, hasta hükümlü başvurularının reddinin yalnız infaz hukuku bakımından değil, sonradan doğabilecek tazminat sorumluluğu bakımından da önem taşıdığını göstermektedir.

Bu kararda yetmiş beş yaşını bitirmiş olması nedeniyle 110/2-c uyarınca cezasını konutta çekmesine karar verilen hükümlünün ikinci defa mükerrir olduğu anlaşılmış; Yargıtay, koşullu salıverilmeden yararlanamayan ikinci defa mükerrirlere özel infaz usullerinin uygulanamayacağını belirtmiştir. Karar 7550 sayılı Kanundan önceki metne dayanmakla birlikte, yaşa bağlı konutta infaz talebinde hükümlünün tekerrür durumunun da kontrol edilmesi gerektiğini göstermektedir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

• Gebelik veya doğum hâlinde başvuruyu geciktirmek: m.16/4’teki geri bırakma emredicidir; doğum belgesi veya gebelik raporu infaz savcılığına derhâl sunulmalıdır. Bir yıl altı aylık süre dolmadan m.110/4’e göre konutta infaz talebi de yapılmalıdır.
• Hayati tehlike ile yalnız yaşayamama ölçütünü karıştırmak: raporda yalnızca “hayati tehlike yoktur” denmesi, m.16/6 ve m.110/3 talebinin reddi için yeterli değildir.
• Yaşa bağlı konutta infazda sınırı yanlış hesaplamak: belirleyici olan hükümlünün mahkûm olduğu toplam süredir; birden fazla mahkûmiyet varsa toplam ceza esas alınır.
• 110/9’daki yasaklı suç gruplarını gözden kaçırmak: terör ve örgüt suçları ile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda yaşa bağlı konutta infaz uygulanmaz; ancak hastalık (110/3) ve doğum (110/4) hâlleri bu yasağın dışındadır.
• 16/A erteleme süresinde yükümlülüklere uymamak: belirli bölgeyi terk etmeme veya düzenli imza yükümlülüğünün ihlali ertelemenin kaldırılmasına ve cezanın derhâl infazına yol açar.
• Konutta infaz ve geri bırakma kararlarına itiraz süresini kaçırmak: 110. madde uyarınca verilen kararlara itiraz yolu açıktır (m.110/8) ve itiraz CMK hükümlerine göre iki hafta içinde yapılmalıdır.

Örnek olay

Dolandırıcılık suçundan dört yıl iki ay hapis cezası alan ve hükmü kesinleşen bir kadının dört yaşında, otizm spektrum bozukluğu nedeniyle ağır engelli bir çocuğu vardır. Cezası on yılın altında olduğundan 16/A uyarınca infazın ertelenmesini isteyebilir. Başsavcılık, çocuğun durumunu Adli Tıp raporuyla tespit ettirir ve bir yıl erteleme verir; kadını belirli bir bölgeyi terk etmeme ve yurt dışına çıkmama yükümlülüklerine tabi tutar. Erteleme dört kez altışar ay uzatılabilir. Erteleme sona erdiğinde ceza infaz edilir; ancak bu aşamada kadın, 0-6 yaş çocuklu kadınlar için öngörülen iki yıllık erken denetimli serbestlik imkânından yararlanabilir. Çocuğunun yaşı altıyı geçmişse bu imkân ortadan kalkar; bu nedenle tarihlerin dikkatle planlanması gerekir. Cezası üç yılın altında olsaydı 110/2 uyarınca cezasını tamamen konutta çekmesi de mümkün olabilirdi.

Sıkça sorulan sorular

Başvuru hazırlanırken

Başvuru, hükümlünün durumuna uyan kurum doğru seçilerek yapılmalıdır: gebelikte 16/4, hasta çocukta 16/A, ağır hastalıkta 16/6 veya 110/3, yaşlılıkta 110/2. Her başvuruya güncel ve ayrıntılı sağlık belgeleri eklenmeli, Adli Tıp raporu gerçek bakım ihtiyacını yansıtmıyorsa itiraz edilmelidir.

Bu konuyla bağlantılı yazı: Hapis Cezasının Konutta, Hafta Sonu ve Geceleyin İnfazı: 5275 m. 110’daki Özel İnfaz Usulleri.

Mevzuat: 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun.

Bu yazı, 12 Kasım 2026 tarihi itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuata göre hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durum için hukuki destek alınmalıdır.